ՍԲ. ՆԵՐՍԷՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻԻ ԱՂՕԹՔԻՆ

ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ՓՈՐՁ

            Միքայէլ Անճէլոյ և Պէրնինի ունին իրենց կախարդիչ քանդակները:  Պօթիչելլի և Ռափայէլօ ունին իրենց զմայլելի գեղանկարչական պաստառները:  Տանթէ և Միլթոն հրաշակերտած են հոգեյոյզ բանաստեղծութիւններ:  Ասոնք բոլորը կոչուած են հանճարեղ արուեստագէտներ, որոնց նմանները քիչ կը տեսնէ աշխարհ:

            Ասոնք բոլորը կոչուած են արուեստագէտ ու բանաստեղծ, որովհետեւ կրցած են տեսնել, ըմբռնել ու խորհիլ այն ինչ որ սովորական մահկանացուներու աչքէն ծածկուած կը մնայ, ու յայտնաբերումով՚ մատչելի ըրած աստուածայինը ընդհանուր մարդկութեան:

            Վերոյիշեալ արուեստագէտներու հոյլին կը պատկանի նաեւ Արարատեան Սբ. Ներսէս Շնորհալին, որ իր "ԱՂՕԹՔ" բանաստեղծութիւնով՚ կրցած է մարդը մօտեցնել Աստուծոյ:  Իր ներշնչող տրամախօսութեամբ, Աստուծոյ հետ, վարժեցուցած է իրեն հաւատակից հայրենակիցները՚ որպէսզի անոնք ալ իրենց կարգին մենախօսեն Աստուծոյ հետ, ներշնչուին տիեզերքի խորհուրդներէն ու երաժշտութենէն և ունկնդրեն Աստուծոյ Ձայնին, որ պիտի ըլլայ ուղեցոյց նաւապետը իրենց կեանքի ծով ուղեւորութեան ընթացքին:

            Յետագայ քանի մը էջերով՚ փորձած եմ ընկերակցիլ այս դարաւոր հոգեւորականին, ծանօթանալու համար իր մտերմութեան և բարեկամութեան գաղտնիքին, որ ունեցած է Աստուծոյ հետ:  Կը խորհիմ, թէ Շնորհալիի աղօթքներուն մեկնաբանումովը՚ անոր աստուածպաշտական հասկացողութեան թափանցելու հետամտութիւնս՚ անտեղի ոտնձգութիւն մը չէ երբեք:

            Ընտրուած գլխաւոր Աղօթքն  է՚

ՀԱՒԱՏՈՎ ԽՈՍՏՈՎԱՆԻՄ-ը

                                                     Ա. Նորատունկեան

                                                     Հայ-Քրիստոնեայ

                                                      1986  Թորոնթօ, 

ՀԱՎԱՏՈՎ   ԽՈՍՏՈՎԱՆԻՄ

 1.--Հաւատով խոստովանիմ և երկիրպագանեմ քեզ, Հայր և Որդի և սուրբ Հոգի, անեղ և անմահ բնութիւն, արարիչ հրեշտակաց և մարդկան և ամենայն եղելոց. ողորմեա քո արարածոց և ինձ բազմամեղիս:

          Հաւատով.

            Ինչո՞ւ  հաւատով:

            Որովհետեւ հաւատալ կը նշանակէ վստահութիւն և հաւաստիք:  Երբ անձ մը հաւատալ կը սկսի, այդ իր մէջ գտնուոՙղ հաւատքը--անխախտ վստահութիւնը--ենթական այնպիսի կերպով կը շրջապատէ և կը պարուրէ, որ կարծես այդ անձը անսպառ ոյժ-կորովի տէր կը դառնայ:  Այդ անձին հաւատալու գիտակցութիւնը ոչ միայն իմացական կ՛լլայ, այլ նաեւ փորձառական:

            Հաւատալ՚ կը նշանակէ նաեւ մեր անձնաւորութիւնը յանձնել Գերագոյն Զօրութեան, որպէսզի Աՙն կառավարէ մեզ և Իր բարի կամքին  փոխակերպէ:

            Հաւատացեալ մը ինքզինք այնքան անձնատուր կ՛ընէ իրմէ բարձր այդ Զօրութեան կամ վեհանձն Էութեան, որ իր գործառնութիւնները նոյնիսկ երբեմն անտրամաբանական կը թուին ըլլալ,  անտրամաբանական, սակայն անշուշտ ոչ-հաւատացեալի աչքին:

            Կարելի է ըսել, թէ երկու որոշ տեսակի հաւատք (belief) կայ:

1.--Ներքին, բնական և լռելեայն, որ գրեթէ ամէն մարդ ունի:  Օրինակի համար, հաւատալ Աստուծոյ և վստահիլ նաեւ որ Ան վարձահատոյց է Իրեն հաւատացողներուն:

2.--Հաւատալ (to believe) վերեւ յիշուած հաւատքին վրայ աւելցնել է  նաեւ փորձառութիւնը, և այդ փորձառութենէն յառաջ եկած գիտութիւնն ու համոզումը:

            Օրինակի համար.  դիտենք Պօղոս Առաքեալը:  Նախ քան դէպի Դամասկոս իր ըրած ճամբորդութիւնը, երբեմնի Սօղոս կոչուած Պօղոսը՚ հաւատացեալ մըն էր (believer) իր կրօնքին և դաւանանքին:  Երբ Դամասկոսի ճամբուն վրայ աստուածային յայտնութիւնը ստացաւ և լսեց Յիսուսի մելանուշ ձայնը՚ որ զինք կը կանչէր, այսինքն՚ ունեցաւ հրեղէն և աստուածային փորձառութիւն:  Պօղոս վերափոխուեցաւ ու դարձաւ առաքեալը  այն Յիսուսին, զոր նախապէս կը հալածէր: 

            Որովհետեւ,

ա.-Ան ունեցաւ երեք տեսակի փորձառութիւն. -տեսաւ, լսեց և ձիէն  ինկաւ:

բ.-Անձնատուր եղաւ այդ Տեսիլք կանչին,  « ըսաւ Յիսուսի. "Ի՞նչ կուզես որ ընեմ" :

գ.-Երկու տարի Արաբիա գնաց և հոն հոգեկան խոկումով ու երկնային տեսիլքներով և զանազան փորձառութիւններով ձեռք ձգած գիտութեամբ՚ իր հաւատքը ամրապնդեց, աճեցուց և կրցաւ բացականչել, « վկայել ըսելով.  «գիտեՙմ թէ որու եմ հաւատացէր, և համոզուած եմ որ իմ իրեն աւանդած բանս կրնայ պահել այն օրը--2 Տիմ. Ա.12:

            Այլեւս Պօղոս Առաքեալին հաւատքը փորձառակաՙն և գիտակցական (faith)-ի փոխակերպուած էր:  Ոչ միայն կը հաւատար, այլ վստաՙհ գիտէր թէ Որոՙւ կը հաւատայ և ինչոՙւ կը հաւատայ:  Իր զգացական, իմացական և հոգեկան փորձառութիւնները իր հաւատքը շօշափելի և տեսանելի ըրած էին զինք:  Երանելի՜  Պօղոս Առաքեալ:

            Քսաներորդ դարը բնագիտական հետազօտութեանց մէջ ունեցաւ հաւատքի երկու տիտաններ, յանձին Տոքթ. Քիւրի ամոլին:  Այս երկու անձնուրաց անձերը՚ զոհեցին իրենց քունը, առողջութիւնը և իրենց ընկերային փառքը, գտնելու համար Ռատիւմ կոչուած տարրը:  Իրենց կատարած պրպտումները հաւատքի մը արդիւնքն էին:  Որքան գիտական աշխարհը կասկած ունէր իրենց հետազօտութեանց, անոնք այնքան աւելի վստահութեամբ կը ներշնչուէին իրենց հաւատքին մէջ:  Երբ իրենց վերջին տարրալուծական փորձին արդիւնքը բացին և ամանը պարապ գտան, կրնաք երեւակայել իրենց յուսախաբութիւնն ու բարոյալքումը:  Հոգեկան խոր ցաւի և վհատութեան մէջ տուն գացին թաղելու իրենց վիշտը քունի և մոռացութեան մէջ:

            Սակայն, նորէն իրենց հաւատքը յաղթանակեց:  Իրենց յոյսերը թռիչք առին և իրիկուան մութին վերադարձան իրենց աշխատանոցը:  Երբ դուռը բացին ի՞նչ կը կարծէք որ գտած ըլլան այդ սեղանին վրայ, որ պարապ աման մը կը կարծուէր ըլլալ...:  Չէին կրնար երեւակայել ու հաւատալ իրենց աչքերուն. հոն, սեղանին վրայ, այդ պարապ կարծուած ամանէն կը ցայտէր կարծես, Լուսաւորչի կանթեղը, համայն լոյս և յույս սփռելով չորս դին:

            Ահա այս է հաւատք կոչուած աստուածատուր պարգեւը մարդ էակին:  Կառչիՙնք այսպիսի հաւատքի յոյսին, հոգ չէ թէ երբեմն յուսահատինք կամ կ՛ասկածինք:  Ի վերջոյ հաւատքով է որ պիտի յառնենք, ոտքի կանգնինք   մեռելներէն, այն մեծ օրը Յարութեան:

            Քարլ Պարթ, որ 20-րդ դարու աստուածաբաններու հետաքրքրութիւնը շարժեց 1918-ին իր գրած մեկնաբանական գիրքովը՚ «առ Հռոմէացիս Թուղթին», սապէս կարտայայտուի "հաւատքի" մասին.-       

            «Աստուծոյ մօտենալու մարդկային ուղի չկայ, փրկութեան ճամբայ չկայ:  Հաւատալու համար սանդուխ չկայ:  Հաւատալը, անհատին սեփական նախաձեռնութիւնն է, իր անձին նախաենդադրութիւնն է:  Որովհետեւ ամէն մարդու համար հաւատալը թէՙ դժուար է և թէ պարզ, բոլորին համար ալ ոստում մըն է դէպի անծանօթ անհունութիւն:  Այս քայլը կարելի է բոլորին, միայն այն պատճառաւ՚ որ նաեւ անկարելի է բոլորին»

            Հաւատքը այն ուժմն է, այն թաքուն ու խորհրդաւոր զօրութիւնը և    առաջնորդը, որ իւրաքանչիւր անձ կամ մարդկային ընկերութիւն իր մէջ կը կրէ, սակայն քիչեր են անոնք, որ կոչ կ՛ուղղեն այս զօրաւարին, կամ անձնատուր կ՛ըլլան անոր կամքին:  Երբ անձ մը գտունի անել կացութեան մէջ և այնպէս կարծէ թէ ոչ յոյս կայ ու ոչ փրկութիւն, երբ բանականութիւնն ու տրամաբանութիւնը իրենց ձեռքերը օդը նետեն, մարդկային այդ զօրութիւնը,  հոգիին խորը թագնուած ուժը կը մօտենայ ենթակային կամ մարդկային ընկերութեան և անոր ի սպաս կը դնէ ինքզինք:

            Այս թագուն ուժին միջոցաւ է, որ մարդիկ կոչուէր են հերոսներ կամ աստուածներ՚ դասական հին պատմութեան մէջ:  Այս թագուն զօրութիւնն է, որ անկարելին կարելիՙ կը դարձնէ:  Այս հաւատքի ուժին ներքեւ կամ միջոցաւ, տեղի կ՛ունենան հրաշքներ ու գերբնական դէպքեր ու պատահարներ:

            Ինչո՞ւ մարդ արարած անձնատուր չ՛ըլլար, չանսար հաւատքի այս զօրութեան:

            Ան չանսար, որովհետեւ մարդ, առ հասարակ, աւելի ապահով կ՛զգայ ինքզինք բանականութեան և տրամաբնանութեան իշխանութեան ներքեւ:

            Հաւատքի քայլը կ՛առնուի գոց աչքերով, ու այդ քայլը կ՛առնուի դէպի անծանօթը, դէպի անյայտը:  Սակայն, մարդոց անծանօթ կամ օտար թուող մարզերուն մէջ է, որ կը գործէ Աստուած:  Այդ անյայտութիւն կարծուած աշխարհէՙն է որ Աստուած յայտնութիւններ կը ղրկէ մարդուն:  Այդ գոց ու ծածուկ կարծուած աշխարհէՙն է որ մարգարէներն ու տեսանողները կ՛ստանան իրնց տեսիլքներն ու պատգամները:  Այդ ծածկուաՙծը տեսնելու  առանձնաշնորհումին համար, Յիսուս ըսաւ Իր աշակերտներուն.  «Ասկէ ետեւ պիտի տեսնէք երկինքը բացուած»:

Հաւատքի հրաշքները, որոնք անկարելի բաները կարելի կը դարձնեն, մեր շուրջը կը պատահին ամէն օր, սակայն մեր ուշադրութենէն կը վրիպին, որովհետեւ մեՙր տեսողութիւնը և ըմբռնողութիւնը մեզ կը խաբեն:

            Դիտենք, օրինակի համար Ֆիլիփիններու մէջ վերջերս պատահած ազգային դէպքերը:  Նախագահ Մարքոսի մենատիրական, անարդար և դաժան իշխանութիւնը ո՞վ տապալեց կը կարծէք:  Իրմէ աւելի՞ զօրաւոր կամ վայրագ իշխան մը:  Ոՙչ, այլ, որբեւայրի մը, որ ոչ բանակ ունէր և ոչ շատ հետեւորդ: Տիկ. Աքւինոյ ունէր աՙյն ինչ որ չուներ Մարքոս--ՀԱՒԱՙՏՔ, սկզբոՙւնք, արդարամտութիՙւն և ազգասիրութիւն:  Ասիկա քսաներորդ դարու ազգերու պատմութեան մէջ պատահած ամէնամեծ հրաշքներէն մէկն է, որուն գործադրութեան միակ միջոցը եղած է Տիկ. Ագւինոյին հաւաՙտքն ու վստահութիւնը առ Աստուած:

ԽՈՍՏՈՎԱՆԻՄ

            Հայերէնի և ուրիշ լեզուներու մէջ, խոստովանիլը մեղքի և յանցանքի համար կ՛ըլլայ, ընդհանրապէս:

            Դաւանիլ կը նշանակէ ընդունիլ, խոստովանիլ կամ ընդունուածը յայտարարել:  Օրինակի համար, հայ Քրիստոնեան կ՛արտասանէ Նիկիական Հանգանակը, այսինքն կը դաւանի:

            Սբ. Ներսէս Շնորհալի, որ շատ հմուտ էր հայ լեզուի և Քրիստոնէական գրականութեան, այստեղ իր գործածած "Խոստովանիմ" բառով, փոխանակ "դաւանիմի", կը ստիպէ զիս՚, որ հոգեկան խորասուզումով դիտեմ այս նախադասութիւնը, ու կարենամ արժէքաւոր մարգարիտներ գտնել անոր խորհուրդին մէջ:

            Ինչո՞ւ "խոստովանիլ" և ոչ թէ "դաւանիլ":

            Անձի մը համար կարելի է դաւանիլ հանգանակ մը առանց անոր մանրամասնութիւնները գիտնալու կամ ըմբռնելու:  Սակայն երբ կարգը կու գայ խոստովանելու, իւրաքանչիւր բառ որ այդ անձին շրթներէն կ՛ելլէ, գիտակցութեան մը արդիւնքն է:  Մարդ չիՙ կրնար խոստովանիլ աՙյն, ինչ որ չի գիտեր, չունենար սեփականօրէն:

            Ինչո՞ւ համար "խոստովանիլ":

            Մեղաւոր անձ մը իր յանցանքները և մեղքերը խոստովանելոՙվ է որ կ՛ապաշխարէ:  Խոստովանելով կարծես թէ ան կը թեթեւնայ իր հոգիին վրայ ճնշող բեռներէն, ու հոգեպէս կը զգայ որ թողութիւն ու ներում ստացած է:  Իր բերանացի խոստովանութիւնը կ՛արգիլէ զինք որ իր յանցանքները կրկնէ:  Խոստովանութիւնը, արժանապատուութիւնդ կը զօրացնէ:

            Ինչո՞ւ Ս. Ներսէս Շնորհալի խոստովանիմ բառը կը գործածէ ինքզինքին և նաեւ իրեն նման հաւատացեալներուն:

            Ի՞նչ էր արդեօք Շնորհալիին տեսակէտը:

            Այս տողերով կ՛ուզեմ յայտնել ըմբռնումս Ս. Շնորհալիի տեսակէտին:  Ան ինքն իրեն համար չէ տուած "շնորհալի" որակական ստորոգելին, այլ ուրիշնեՙր զինք անուանած են "շնորհալի":  Ինչո՞ւ:  Որովհետեւ այս վարդապետին մէջ տեսած են շնորհք մը՚ որ սովորական չէ ամէն մարդ էակին:  Ան ստացած է այս շնորհալիութիւնը Աստուծմէ:

            Մեղաւոր մը երբ իր մեղքերն ու յանցանքները խոստովանի և ստանայ աստուածային ներում և փրկութիւն, հոն վերջակէտ դնելով պէտք չէ կենայ:

            Մեղքերու համար եղած խոստովանութիւնը սկիզբ մըն է, առաջին քայլն է ճամբու մը՚ որուն միջոցաւ ներում ստացողը տեւապէս պիտի սրբանայ:  Ապաշխարած անձը այսպէս սրբանալոՙվ է որ պիտի տեսնէ զԱստուած, այսինքն--Մարդեղացեալ Միածին Յիսուս:  Որովհետեւ Հաՙյրը տակաւին մեզի՚ մահկանացուներուս անհասանելի և անտեսանելի է:  Երբ կարենանք և արժանանանք տեսնել Մարդեղեալ Աստուածորդին, հոն և յայնժամ միայն պիտի տեսնենք մեր թերութիւնները Իր լոյսին միջոցաւ:

            Մինջեւ աստուածային լոյսի ճառաքայթիլը մեր վրայ, մենք ապրած պիտի ըլլանք պատրանքի ու յաւակնոտութեան մէջ, թէ ստեղծուած ենք Աստուծոյ պատկերին և նմանութեան պէս:  Մարդ արարածը՚ ոչ թէ Աստուծոյ պատկերին և նմանութեան պէս է, այլ որքան նուաճէՙ իր հողայնութեան ցանկութիւնները, այնքան պիտի մօտենայ Աստուծոյ և ստանայ Անոր նմանութիւնը:  Ներսէս Շնորհալի իր տմարդութիւնը տաշելոՙվ է որ եղաւ շնորհալի.իր մեղանչական ցանկութիւններն ու յանցանքները խոստովանելով և օրէ օր սրբանալոՙվ հասաւ շնորհալիութեան:  Այս սրբանալու եղանակին համար ան կը գործածէ "խոստովանիմ" բառը՚ փոխանակ "դաւանիմ"-ի:

            Պօղոս առաքեալի տեսակէտները վերոյիշեալ գաղափարներու մասին.--

1. «Զոր մենք կը քարոզենք, ու ամէն մարդ կը խրատենք, և կը սորվեցնենք ամէն մարդ բոլոր իմաստութիւնով, որպէս զի ամէն մարդ կատարեալ կեցնենք Քրիստոս Յիսուսով»--Կող Ա.28:

2. «Սիրով միացած, ու կատարեալ իմացողութեան ամբողջ ճոխութեանը հասնիք, այսինքն Հօր Աստուծոյ և Քրիստոսի խորհուրդին գիտութեան» --Կող. Բ.2:

3. «Քրիստոսի մարմինին շինութեանը համար մինջեւ ամենն ալ հասնին հաւատքին և Աստուծոյ Որդին ճանչնալու միաբանութեան, կատարեալ մարդ ըլլալու Քրիստոսի լման հասակին չափը ունեալու»--Եբես. Դ.12-13:

            Հաւատալը միայն կռուան մըն է, ոտնատախտակ մը, որմէ ետք մարդ էակ իր ազատ կամքը նուիրելով Աստուծոյ, կ՛սկսի կերպարանափոխուիլ նման իր Արարչին:  Այս է խորհուրդը և նպատակը աստուածայայտնութեան՚ Յիսուսի Մարդեղութիւնը:

Ք Ե Զ.--

            Խոստովանանքն ու աղօթքը ուղղուած են մէկ Անձի՚ Հաՙյր Աստուծոյ:  Շնորհալին չ՛ըսէր "Ձեզ" յոգնակի, այլ կ՛ըսէ "Քեզ" եզակի:  Յիսուս մեր Տէրը երբ Իր աշակերտներուն աղօթել սորվեցուց, ըսաւ. «Ով Հայր մեր որ երկինքն ես». ու պատուիրեց անոնց որ ինչ բան որ խնդրեն Հօրմէն, Իՙր անունովը խնդրէն, ու ոչ թէ Իրմէ:

Հ Ա Յ Ր.--

            Մինջեւ Յիսուսի երեւումը, մարդիկ ճանչցած էին զԱստուած ըստ Օրէնքի, որպէս Օրէնսդիր կամ Դատաւոր:  «Վասնզի Օրէնքը Մովսէսի    ձեռքով տրուեցաւ, բայց շնորհք ու ճշմարտութիւնը Յիսուս Քրիստոսի     ձեռքով եղան»--Յով. Ա.17:

            Թէեւ Հին Կտակարանին մէջ Հրեաները զԱստուած Հայր կոչած են, սակայն անոնք զԱստուած Հայր կը կոչէին, որպէս իրենց ազգայիՙն Հայրը, Աբրահամի և Իսահակի Հայրը, ոչ որպէս տիեզերական մարդ-արարածին և բոլոր արարչագործութեան Հայրը:  Հրեաները ազգայնացուցած էին զԱստուած:

            Յիսուս, Աստուծոյ հանգամանքը Օրէնսդիրէ և Դատաւորէ յեղաշրջեց Հայրութեան չքացնելով ցեղային և մարդկութեան տարբերութիւնները որպէսզի համամարդկութիւնը եղբայրանայ:  զԱստուած Հաՙյր կոչելով, Քրիստոնեաներ ընդունած կ՛ըլլան հայրութեան չորս նշանակութիւնները.--

1. Աստուած լմեր Ստեղծիչն է, մեր բոՙւն էութիւնը Իրեն կը պարտինք:

2. Ուստի Իրեն նմանելու հնարաւորութիւնը ունինք:

3. Պարտինք ընդունիլ Իր իշխանութիւնը, որովհետեւ Հրէական և  Հռոմէական շրջանին, հօր մը միահեծան իշխանութիւնը բացարձակ էր:

4. Աստուած Տէՙր է և կը սիրէ, ոչ թէ միայն գեղեցիկը և բարին, այլ Իր բոլոր արարածները:  Յիսուս ըսաւ. «Վասնզի Անիկա (Աստուած) բարերար է ապերախտներուն ու չարերուն:  Ուրեմն գթած եղէք, ինչպէս ձեր Հայրն ալ գթած է»--Ղուկ. Զ.35:

Ե ւ  Ո Ր Դ Ի.--

            Ս. Նարեկացին կը խօսի Աստուծոյ յատկանիշնրու և հանգամանքներու մասին, ըսելով. «Անմերձենալի, անիմանալի, անհասկնալի, անտեսանելի, անըմբռնելի, անմատչելիօրէն հեռաւոր ու անընդմիջելիօրէն մերձաւոր»:

            Ոչ թէ միայն Ս. Նարեկացին այսպէս արտայայտուած է Աստուծոյ համար, այլ բոլոր ազգաց սուրբերը որ մօտէն հետեւած են Հայր Աստուծոյ,  իրենց փորձառութեան մէջ և չեն կրցած տեսնել զԱստուած:  Նոյնիսկ Մովսէս շատ փափաքեցաւ տեսնել Աստուած, սակայն արգիլուեցաւ, ու միայն կրցաւ տեսնել այրող Մորենին:

            Ս. Շնորհալին կ՛ուղղէ իր աղօթքը Յիսուս Քրիստոսի, ըսելով. «Եւ Որդի», որովհետեւ մենք եւս զԱստուած կրնանք տեսնել միայն Իր Որդւոյն Յիսուսիՙ մէջ:  Որդին է միայն Աստուածային Մարդեղութիւնը, որ եկաւ յայտնելու Հայրը:  Ինչպէս ժողովուրդներ կը տեսնեն աշխարհի մեծաւորները հեռատեսիլի պաստառին վրայ, մենք եւս կը տեսնենք զԱստուած Յիսուսի սիրոՙյ կեանքին ու վարմունքին մէջ:

          ԵՒ ՍՈՒՐԲ ՀՈԳԻ.--

Կեանքիս ընթացաքին հանդիպած եմ կարգ մը հաւատացեալներու, որոնք ինծի ըսած են թէ, «Հոգին» իրենց սապէս կամ նապէս ըսաւ:  Ու հետեւելով այդ հոգիին առաջնորդութեան, երբեմն խորտակած ու քանդած են իրենց կեանքերը:

            Յովհաննէս առաքեալ իր ալեւոր և յառաջացեալ տարիքին երբ նշմարեց կարգ մը քարոզիչներ, որոնք իրենց ցանկութիւններէն տարուած, սուտ գաղափարներ կը տարածէին հաւատացեալներու մէջ, զանոնք իրենց կողմը շահելու համար, առաւ գրիչն ու մելանը և սկսաւ գրել.

            «Սիրելիներ, ամէն հոգիի մի հաւատաք, հապա հոգիները փորձեցէք, թէ արդեօք Աստուծէ՞ են. վասնզի աշխարհի մէջ սուտ մարգարէներ ելած են»--Ա. Յով. Դ.1:

            Հայ ազգին ալեհեր սուրբը չըսեր «եւ հոգի», այլ կ՛ըսէ Սուրբ Հոգի:  Որպէս Հայ Քրիստոնեայ մենք ալ հետեւինք Սոՙւրբ Հոգիին առաջնորդութեան և ոչ միայն "հոգի"ի մը՚ որ կրնայ մեզ ենթարկել ցաւի և անորոշութեան:

            Փորձեՙնք հոգիները որ մեզի տիրապետել կ՛ուզեն:  Նաւապետի մը նման գիտնանք, թէ ո՞ր հոգին--հոգիին--պէտք է յանձնել մեր առագաստը, որ մեզ հասցնէ ճշմարիտ նաւահանգիստը:  Որովհետեւ շատ մը տեսակ հովեր և շատ մը տեսակ հոսանքներ կան այս ծով կեանքին մէջ:  Խելացի և իմաստուն նաւապետ մը միայն կրնայ գիտնալ և զանազանել հովերուն և հոսանքներուն բարին կամ չարը:

ԱՆԵՂ ԵՒ ԱՆՄԱՀ ԲՆՈՒԹԻՒՆ.--

            Երբ մարդ էակին գիտակցութիւնը նման ծաղիկի, բացուի և իր շուրջը դիտէ, անիկա կը հաստատէ և կը գիտակցի, թէ իր գոյութիւնը պատրանք մը չէ այլ բացարձակ իրականութիւն:  Գիտակից էակը, երբ իր շուրջը դիտելով տեսնէ որ ինք տիեզերքի մը մէջ է կամ գոյ է Գոյութեան մը մէջ, չիՙ կրնար ուրանալ իր շուրջի գոյութիւնը, որուն ինք միայն մէկ մասնիկն է, առանց պատճառի ստեղծուած կամ ինքնաբերաբար գոյութիւն առած են:

            Խորհող էակ մը, իր իմացական կարողութեամբ երբ մտածէ ետ երթալ և գտնել պատճառներու նախապատսճառը, թէ չգոյութենէ ինչպէ՞ս գոյութիւն յառաջ եկած է, անխուսափելի է որ չգտնէ իր փնտռածը, հակառակ իր կանխակալ անհաւատութեան:  «Անեղ Էակ»ը, որ Արարիչն ու Ստեղծիչը եղած է այս համայն և մեր գոյութեան:  Մարդ արարածին և տիեզերքին գոյութիւնը, անկեղծ ու գիտակից անձին, արդէն իսկ ապացոյցն ու գրաւականն է Արարիչ Աստուծոյն:  Մահ ըսուածը սկիզբի մը վերջաւորութիւնն է կամ վախճանը, նոյնպէս ալ «Անեղ Էութիւն» մը չի կրնար մեռնիլ որովհետեւ չունի սկիզբ:  Աստուած Ինքնագոյ է, Իՙնքն է Նախապատճառը տիեզերքի գոյութեան:  Ինչպէ՞ս կարելի է որ Ան չգոյանայ:  Աստուած չգոյ ընելու համար, Իրմէ աւելի մեծ Նախապատճառ մը գոյութիւն ունեցած ըլլալու է:»         

            Կարդանք նահատակ Պօղոսի վկայութիւնը, որ կ՛ըսէ. «Որ միաՙյն ունի անմահութիւն՚ անմերձենալի լոյսի մէջ բնակած, զոր մարդոցմէ մէկը չտեսաւ, ոչ ալ տեսնելու կարող է, որու պատիւ և զօրութիւն յաւիտեան»--Ա. Տիմ. Զ.16:

            Ուրեմն, Աստուծոյ բնութիւնը, էութիւնը, Անոր հանգամանքը կամ ինչ որ մարդկայնապէս կարելի է մտածել Իր մասին, մեզի տրուած իմացական կարողութեամբ, Աստուած Աՙն է:

ԱՐԱՐԻՉ ՀՐԵՇՏԱԿԱՑ ԵՒ ՄԱՐԴԿԱՆ.--

            Ի՜նչ գեղեցիկ և զմայլելի կերպով նախադասուած է վերի խօսքը: Աստուած կ՛ստեղծէ նախ հրեշտակները և ապա մարդկութիւնը:  Ինչո՞ւ, որպէսզի հրեշտակները սպասարկեն Աստուծոյ սիրաՙծ մարդ էակին:  Առաքեալը կ՛ըսէ. «Վասնզի Աստուած այնպէս սիրեց աշխարհը». ըսել կուզէ աշխարհի մէջի մարդ արարածը:  Ոչ թէ լեռները, ձորերը, գետերն ու ծովերը, այլ մարդը, աՙյն էակը որ կ՛զգայ, կ՛իմանայ, կը խորհի, կ՛ըմբռնէ, կ՛ստեղծէ ու խօսելու յատկութեամբ կրնայ յարաբերիլ իր Արարչին հետ:  «Չէ որ անոնք ամէնը հրեշտակները սպասաւորող հոգիներ են, որոնք սպասաւորութեան կը ղրկուին անոնց համար՚ որ փրկութիւն պիտի ժառանգէն»--Եբր. Ա.14:

            Ի՜նչ գեղեցիկ զգացում է որ մարդ արարածը գիտնայ թէ ինք որբ մը չէ այս անծայրածիր տիեզերքին մէջ, այլ զաւաՙկն է Հայր Աստուծոյ:  Զաւաՙկն է Արարչի մը, Միտքի մը, Խորդուրդի մը, Իմաստութեան մը, Գեղեցկութեան մը և Հայրակաՙն Սիրոյ: Ու նաեւ մարդ էակը ինքն ալ կրնայ յարաբերիլ իր Արարչին հետ, աղօթելով:  Այս հրաշապատումին միակ պայմանը՚ հաւատաՙլն է:

            Ինչպէս բացատրուեցաւ վերեւ, ոչ թէ հաւատալը անտրամաբանական է, այլ՚ չի հաւատալը, անզիջողութիւնը, մեծամտութիւնը և ինքնահաւանութեան հոգին է մարդ արարածին մէջ անտրամաբանականը:  Մարդուս, այն աստուածային մասնիկը կամ զօրութիւնը փոխանակ սիրելու և յարգելու զԱստուած, կ՛ըմբոստանայ իր Արարչին դէմ և կ՛ուզէ տեսնել Իՙնքզինք որպէս Արարիչ:

            Երբ դիտենք տիեզերքի կարգապահութիւնն ու նախագիծը, անկարելի է չնշմարել Գերագոյն Միտքն ու ծրագիրը որ պատրաստուած է Խորհուրդի մը կողմէ:  Ուստի, որքան Խորհուրդը յատակագիծ մը ունի կամ նպատակ մը ստեղծելու այս վիթխարի տիեզերքը, նոյնքան և աւելի մեծ նպատակ մը պիտի ունենայ կամ ծրագիր մը՚ իր սրտին ամենամօտ մարդ արարածին համար:

            Ուրեմն, մարդ երբ հաւատքով ու սիրով մօտենայ այս Սուրբ և Յաւիտենական Արարիչին, իր աղօթքն ու աղերսը կ՛ըլլայ գիտնալ իր Արարչին նպատակը և ծրագիրը, յատկապէս իՙր անձին նկատմամբ:   Մարդ երբ կ՛ունենայ իր կեանքին ծրագիրը և ապրելու նպատակը, այդ անձը մտերմացած կ՛ըլլայ աշխարհի Գերագոյն Ուժին՚ Աստուծոյ:  Այնուհետեւ այդ անձը ոՙչ կը յուսահատի, ոՙչ կ՛ընկրկի և ոչ ալ կը թուլնայ:  Ընդհակառակը այդ անձը կ՛ըլլայ նման առաքեալներու, որոնք կրցան վկայել, ըսելով.  «Վասնզի մենք հաստատ գիտենք թէ ոչ մահը, և ոչ կեանքը, ու ոչ հրեշտակները, և ոչ իշխանութիւնները ու ոչ զօրութիւնը ու ոչ խորունկութիւնը, և ոչ ուրիշ արարած մը կրնայ մեզ զատել Աստուծոյ սէրէն՚ որ Քրիստոս Յիսուս մեր Տիրոջմով է»--Հռոմ. Ը.38-39:

ՀՐԵՇՏԱԿԱՑ.--

            Թէեւ արուեստագետ նկարիչներ նկարած են հրեշտակներ, տալով անոնց իգական սեռի նմանութիւն, սակայն Ս. Գրոց մէջ հրեշտակները յիշուած են որպէս արական սեռի պատկանող էութիւններ:  Աստուծոյ գործերուն մէջ հրեշտակներուն պաշտօնը կամ գործունէութիւնը եղած է որպէս պատգամոր, դեսպան և լրաբեր:

            Սոդոմ և Գոմոր քաղաքներու կործանումէն առաջ, Աբրահամ նահապետ կ՛ընդունի երեք պատգամաւորներ, որո&#