ՍԲ. ՆԵՐՍԷՍ ՇՆՈՐՀԱԼԻԻ ԱՂՕԹՔԻՆ

ՎԵՐԼՈՒԾԱԿԱՆ ՓՈՐՁ

            Միքայէլ Անճէլոյ և Պէրնինի ունին իրենց կախարդիչ քանդակները:  Պօթիչելլի և Ռափայէլօ ունին իրենց զմայլելի գեղանկարչական պաստառները:  Տանթէ և Միլթոն հրաշակերտած են հոգեյոյզ բանաստեղծութիւններ:  Ասոնք բոլորը կոչուած են հանճարեղ արուեստագէտներ, որոնց նմանները քիչ կը տեսնէ աշխարհ:

            Ասոնք բոլորը կոչուած են արուեստագէտ ու բանաստեղծ, որովհետեւ կրցած են տեսնել, ըմբռնել ու խորհիլ այն ինչ որ սովորական մահկանացուներու աչքէն ծածկուած կը մնայ, ու յայտնաբերումով՚ մատչելի ըրած աստուածայինը ընդհանուր մարդկութեան:

            Վերոյիշեալ արուեստագէտներու հոյլին կը պատկանի նաեւ Արարատեան Սբ. Ներսէս Շնորհալին, որ իր "ԱՂՕԹՔ" բանաստեղծութիւնով՚ կրցած է մարդը մօտեցնել Աստուծոյ:  Իր ներշնչող տրամախօսութեամբ, Աստուծոյ հետ, վարժեցուցած է իրեն հաւատակից հայրենակիցները՚ որպէսզի անոնք ալ իրենց կարգին մենախօսեն Աստուծոյ հետ, ներշնչուին տիեզերքի խորհուրդներէն ու երաժշտութենէն և ունկնդրեն Աստուծոյ Ձայնին, որ պիտի ըլլայ ուղեցոյց նաւապետը իրենց կեանքի ծով ուղեւորութեան ընթացքին:

            Յետագայ քանի մը էջերով՚ փորձած եմ ընկերակցիլ այս դարաւոր հոգեւորականին, ծանօթանալու համար իր մտերմութեան և բարեկամութեան գաղտնիքին, որ ունեցած է Աստուծոյ հետ:  Կը խորհիմ, թէ Շնորհալիի աղօթքներուն մեկնաբանումովը՚ անոր աստուածպաշտական հասկացողութեան թափանցելու հետամտութիւնս՚ անտեղի ոտնձգութիւն մը չէ երբեք:

            Ընտրուած գլխաւոր Աղօթքն  է՚

ՀԱՒԱՏՈՎ ԽՈՍՏՈՎԱՆԻՄ-ը

                                                     Ա. Նորատունկեան

                                                     Հայ-Քրիստոնեայ

                                                      1986  Թորոնթօ, 

ՀԱՎԱՏՈՎ   ԽՈՍՏՈՎԱՆԻՄ

 1.--Հաւատով խոստովանիմ և երկիրպագանեմ քեզ, Հայր և Որդի և սուրբ Հոգի, անեղ և անմահ բնութիւն, արարիչ հրեշտակաց և մարդկան և ամենայն եղելոց. ողորմեա քո արարածոց և ինձ բազմամեղիս:

          Հաւատով.

            Ինչո՞ւ  հաւատով:

            Որովհետեւ հաւատալ կը նշանակէ վստահութիւն և հաւաստիք:  Երբ անձ մը հաւատալ կը սկսի, այդ իր մէջ գտնուոՙղ հաւատքը--անխախտ վստահութիւնը--ենթական այնպիսի կերպով կը շրջապատէ և կը պարուրէ, որ կարծես այդ անձը անսպառ ոյժ-կորովի տէր կը դառնայ:  Այդ անձին հաւատալու գիտակցութիւնը ոչ միայն իմացական կ՛լլայ, այլ նաեւ փորձառական:

            Հաւատալ՚ կը նշանակէ նաեւ մեր անձնաւորութիւնը յանձնել Գերագոյն Զօրութեան, որպէսզի Աՙն կառավարէ մեզ և Իր բարի կամքին  փոխակերպէ:

            Հաւատացեալ մը ինքզինք այնքան անձնատուր կ՛ընէ իրմէ բարձր այդ Զօրութեան կամ վեհանձն Էութեան, որ իր գործառնութիւնները նոյնիսկ երբեմն անտրամաբանական կը թուին ըլլալ,  անտրամաբանական, սակայն անշուշտ ոչ-հաւատացեալի աչքին:

            Կարելի է ըսել, թէ երկու որոշ տեսակի հաւատք (belief) կայ:

1.--Ներքին, բնական և լռելեայն, որ գրեթէ ամէն մարդ ունի:  Օրինակի համար, հաւատալ Աստուծոյ և վստահիլ նաեւ որ Ան վարձահատոյց է Իրեն հաւատացողներուն:

2.--Հաւատալ (to believe) վերեւ յիշուած հաւատքին վրայ աւելցնել է  նաեւ փորձառութիւնը, և այդ փորձառութենէն յառաջ եկած գիտութիւնն ու համոզումը:

            Օրինակի համար.  դիտենք Պօղոս Առաքեալը:  Նախ քան դէպի Դամասկոս իր ըրած ճամբորդութիւնը, երբեմնի Սօղոս կոչուած Պօղոսը՚ հաւատացեալ մըն էր (believer) իր կրօնքին և դաւանանքին:  Երբ Դամասկոսի ճամբուն վրայ աստուածային յայտնութիւնը ստացաւ և լսեց Յիսուսի մելանուշ ձայնը՚ որ զինք կը կանչէր, այսինքն՚ ունեցաւ հրեղէն և աստուածային փորձառութիւն:  Պօղոս վերափոխուեցաւ ու դարձաւ առաքեալը  այն Յիսուսին, զոր նախապէս կը հալածէր: 

            Որովհետեւ,

ա.-Ան ունեցաւ երեք տեսակի փորձառութիւն. -տեսաւ, լսեց և ձիէն  ինկաւ:

բ.-Անձնատուր եղաւ այդ Տեսիլք կանչին,  « ըսաւ Յիսուսի. "Ի՞նչ կուզես որ ընեմ" :

գ.-Երկու տարի Արաբիա գնաց և հոն հոգեկան խոկումով ու երկնային տեսիլքներով և զանազան փորձառութիւններով ձեռք ձգած գիտութեամբ՚ իր հաւատքը ամրապնդեց, աճեցուց և կրցաւ բացականչել, « վկայել ըսելով.  «գիտեՙմ թէ որու եմ հաւատացէր, և համոզուած եմ որ իմ իրեն աւանդած բանս կրնայ պահել այն օրը--2 Տիմ. Ա.12:

            Այլեւս Պօղոս Առաքեալին հաւատքը փորձառակաՙն և գիտակցական (faith)-ի փոխակերպուած էր:  Ոչ միայն կը հաւատար, այլ վստաՙհ գիտէր թէ Որոՙւ կը հաւատայ և ինչոՙւ կը հաւատայ:  Իր զգացական, իմացական և հոգեկան փորձառութիւնները իր հաւատքը շօշափելի և տեսանելի ըրած էին զինք:  Երանելի՜  Պօղոս Առաքեալ:

            Քսաներորդ դարը բնագիտական հետազօտութեանց մէջ ունեցաւ հաւատքի երկու տիտաններ, յանձին Տոքթ. Քիւրի ամոլին:  Այս երկու անձնուրաց անձերը՚ զոհեցին իրենց քունը, առողջութիւնը և իրենց ընկերային փառքը, գտնելու համար Ռատիւմ կոչուած տարրը:  Իրենց կատարած պրպտումները հաւատքի մը արդիւնքն էին:  Որքան գիտական աշխարհը կասկած ունէր իրենց հետազօտութեանց, անոնք այնքան աւելի վստահութեամբ կը ներշնչուէին իրենց հաւատքին մէջ:  Երբ իրենց վերջին տարրալուծական փորձին արդիւնքը բացին և ամանը պարապ գտան, կրնաք երեւակայել իրենց յուսախաբութիւնն ու բարոյալքումը:  Հոգեկան խոր ցաւի և վհատութեան մէջ տուն գացին թաղելու իրենց վիշտը քունի և մոռացութեան մէջ:

            Սակայն, նորէն իրենց հաւատքը յաղթանակեց:  Իրենց յոյսերը թռիչք առին և իրիկուան մութին վերադարձան իրենց աշխատանոցը:  Երբ դուռը բացին ի՞նչ կը կարծէք որ գտած ըլլան այդ սեղանին վրայ, որ պարապ աման մը կը կարծուէր ըլլալ...:  Չէին կրնար երեւակայել ու հաւատալ իրենց աչքերուն. հոն, սեղանին վրայ, այդ պարապ կարծուած ամանէն կը ցայտէր կարծես, Լուսաւորչի կանթեղը, համայն լոյս և յույս սփռելով չորս դին:

            Ահա այս է հաւատք կոչուած աստուածատուր պարգեւը մարդ էակին:  Կառչիՙնք այսպիսի հաւատքի յոյսին, հոգ չէ թէ երբեմն յուսահատինք կամ կ՛ասկածինք:  Ի վերջոյ հաւատքով է որ պիտի յառնենք, ոտքի կանգնինք   մեռելներէն, այն մեծ օրը Յարութեան:

            Քարլ Պարթ, որ 20-րդ դարու աստուածաբաններու հետաքրքրութիւնը շարժեց 1918-ին իր գրած մեկնաբանական գիրքովը՚ «առ Հռոմէացիս Թուղթին», սապէս կարտայայտուի "հաւատքի" մասին.-       

            «Աստուծոյ մօտենալու մարդկային ուղի չկայ, փրկութեան ճամբայ չկայ:  Հաւատալու համար սանդուխ չկայ:  Հաւատալը, անհատին սեփական նախաձեռնութիւնն է, իր անձին նախաենդադրութիւնն է:  Որովհետեւ ամէն մարդու համար հաւատալը թէՙ դժուար է և թէ պարզ, բոլորին համար ալ ոստում մըն է դէպի անծանօթ անհունութիւն:  Այս քայլը կարելի է բոլորին, միայն այն պատճառաւ՚ որ նաեւ անկարելի է բոլորին»

            Հաւատքը այն ուժմն է, այն թաքուն ու խորհրդաւոր զօրութիւնը և    առաջնորդը, որ իւրաքանչիւր անձ կամ մարդկային ընկերութիւն իր մէջ կը կրէ, սակայն քիչեր են անոնք, որ կոչ կ՛ուղղեն այս զօրաւարին, կամ անձնատուր կ՛ըլլան անոր կամքին:  Երբ անձ մը գտունի անել կացութեան մէջ և այնպէս կարծէ թէ ոչ յոյս կայ ու ոչ փրկութիւն, երբ բանականութիւնն ու տրամաբանութիւնը իրենց ձեռքերը օդը նետեն, մարդկային այդ զօրութիւնը,  հոգիին խորը թագնուած ուժը կը մօտենայ ենթակային կամ մարդկային ընկերութեան և անոր ի սպաս կը դնէ ինքզինք:

            Այս թագուն ուժին միջոցաւ է, որ մարդիկ կոչուէր են հերոսներ կամ աստուածներ՚ դասական հին պատմութեան մէջ:  Այս թագուն զօրութիւնն է, որ անկարելին կարելիՙ կը դարձնէ:  Այս հաւատքի ուժին ներքեւ կամ միջոցաւ, տեղի կ՛ունենան հրաշքներ ու գերբնական դէպքեր ու պատահարներ:

            Ինչո՞ւ մարդ արարած անձնատուր չ՛ըլլար, չանսար հաւատքի այս զօրութեան:

            Ան չանսար, որովհետեւ մարդ, առ հասարակ, աւելի ապահով կ՛զգայ ինքզինք բանականութեան և տրամաբնանութեան իշխանութեան ներքեւ:

            Հաւատքի քայլը կ՛առնուի գոց աչքերով, ու այդ քայլը կ՛առնուի դէպի անծանօթը, դէպի անյայտը:  Սակայն, մարդոց անծանօթ կամ օտար թուող մարզերուն մէջ է, որ կը գործէ Աստուած:  Այդ անյայտութիւն կարծուած աշխարհէՙն է որ Աստուած յայտնութիւններ կը ղրկէ մարդուն:  Այդ գոց ու ծածուկ կարծուած աշխարհէՙն է որ մարգարէներն ու տեսանողները կ՛ստանան իրնց տեսիլքներն ու պատգամները:  Այդ ծածկուաՙծը տեսնելու  առանձնաշնորհումին համար, Յիսուս ըսաւ Իր աշակերտներուն.  «Ասկէ ետեւ պիտի տեսնէք երկինքը բացուած»:

Հաւատքի հրաշքները, որոնք անկարելի բաները կարելի կը դարձնեն, մեր շուրջը կը պատահին ամէն օր, սակայն մեր ուշադրութենէն կը վրիպին, որովհետեւ մեՙր տեսողութիւնը և ըմբռնողութիւնը մեզ կը խաբեն:

            Դիտենք, օրինակի համար Ֆիլիփիններու մէջ վերջերս պատահած ազգային դէպքերը:  Նախագահ Մարքոսի մենատիրական, անարդար և դաժան իշխանութիւնը ո՞վ տապալեց կը կարծէք:  Իրմէ աւելի՞ զօրաւոր կամ վայրագ իշխան մը:  Ոՙչ, այլ, որբեւայրի մը, որ ոչ բանակ ունէր և ոչ շատ հետեւորդ: Տիկ. Աքւինոյ ունէր աՙյն ինչ որ չուներ Մարքոս--ՀԱՒԱՙՏՔ, սկզբոՙւնք, արդարամտութիՙւն և ազգասիրութիւն:  Ասիկա քսաներորդ դարու ազգերու պատմութեան մէջ պատահած ամէնամեծ հրաշքներէն մէկն է, որուն գործադրութեան միակ միջոցը եղած է Տիկ. Ագւինոյին հաւաՙտքն ու վստահութիւնը առ Աստուած:

ԽՈՍՏՈՎԱՆԻՄ

            Հայերէնի և ուրիշ լեզուներու մէջ, խոստովանիլը մեղքի և յանցանքի համար կ՛ըլլայ, ընդհանրապէս:

            Դաւանիլ կը նշանակէ ընդունիլ, խոստովանիլ կամ ընդունուածը յայտարարել:  Օրինակի համար, հայ Քրիստոնեան կ՛արտասանէ Նիկիական Հանգանակը, այսինքն կը դաւանի:

            Սբ. Ներսէս Շնորհալի, որ շատ հմուտ էր հայ լեզուի և Քրիստոնէական գրականութեան, այստեղ իր գործածած "Խոստովանիմ" բառով, փոխանակ "դաւանիմի", կը ստիպէ զիս՚, որ հոգեկան խորասուզումով դիտեմ այս նախադասութիւնը, ու կարենամ արժէքաւոր մարգարիտներ գտնել անոր խորհուրդին մէջ:

            Ինչո՞ւ "խոստովանիլ" և ոչ թէ "դաւանիլ":

            Անձի մը համար կարելի է դաւանիլ հանգանակ մը առանց անոր մանրամասնութիւնները գիտնալու կամ ըմբռնելու:  Սակայն երբ կարգը կու գայ խոստովանելու, իւրաքանչիւր բառ որ այդ անձին շրթներէն կ՛ելլէ, գիտակցութեան մը արդիւնքն է:  Մարդ չիՙ կրնար խոստովանիլ աՙյն, ինչ որ չի գիտեր, չունենար սեփականօրէն:

            Ինչո՞ւ համար "խոստովանիլ":

            Մեղաւոր անձ մը իր յանցանքները և մեղքերը խոստովանելոՙվ է որ կ՛ապաշխարէ:  Խոստովանելով կարծես թէ ան կը թեթեւնայ իր հոգիին վրայ ճնշող բեռներէն, ու հոգեպէս կը զգայ որ թողութիւն ու ներում ստացած է:  Իր բերանացի խոստովանութիւնը կ՛արգիլէ զինք որ իր յանցանքները կրկնէ:  Խոստովանութիւնը, արժանապատուութիւնդ կը զօրացնէ:

            Ինչո՞ւ Ս. Ներսէս Շնորհալի խոստովանիմ բառը կը գործածէ ինքզինքին և նաեւ իրեն նման հաւատացեալներուն:

            Ի՞նչ էր արդեօք Շնորհալիին տեսակէտը:

            Այս տողերով կ՛ուզեմ յայտնել ըմբռնումս Ս. Շնորհալիի տեսակէտին:  Ան ինքն իրեն համար չէ տուած "շնորհալի" որակական ստորոգելին, այլ ուրիշնեՙր զինք անուանած են "շնորհալի":  Ինչո՞ւ:  Որովհետեւ այս վարդապետին մէջ տեսած են շնորհք մը՚ որ սովորական չէ ամէն մարդ էակին:  Ան ստացած է այս շնորհալիութիւնը Աստուծմէ:

            Մեղաւոր մը երբ իր մեղքերն ու յանցանքները խոստովանի և ստանայ աստուածային ներում և փրկութիւն, հոն վերջակէտ դնելով պէտք չէ կենայ:

            Մեղքերու համար եղած խոստովանութիւնը սկիզբ մըն է, առաջին քայլն է ճամբու մը՚ որուն միջոցաւ ներում ստացողը տեւապէս պիտի սրբանայ:  Ապաշխարած անձը այսպէս սրբանալոՙվ է որ պիտի տեսնէ զԱստուած, այսինքն--Մարդեղացեալ Միածին Յիսուս:  Որովհետեւ Հաՙյրը տակաւին մեզի՚ մահկանացուներուս անհասանելի և անտեսանելի է:  Երբ կարենանք և արժանանանք տեսնել Մարդեղեալ Աստուածորդին, հոն և յայնժամ միայն պիտի տեսնենք մեր թերութիւնները Իր լոյսին միջոցաւ:

            Մինջեւ աստուածային լոյսի ճառաքայթիլը մեր վրայ, մենք ապրած պիտի ըլլանք պատրանքի ու յաւակնոտութեան մէջ, թէ ստեղծուած ենք Աստուծոյ պատկերին և նմանութեան պէս:  Մարդ արարածը՚ ոչ թէ Աստուծոյ պատկերին և նմանութեան պէս է, այլ որքան նուաճէՙ իր հողայնութեան ցանկութիւնները, այնքան պիտի մօտենայ Աստուծոյ և ստանայ Անոր նմանութիւնը:  Ներսէս Շնորհալի իր տմարդութիւնը տաշելոՙվ է որ եղաւ շնորհալի.իր մեղանչական ցանկութիւններն ու յանցանքները խոստովանելով և օրէ օր սրբանալոՙվ հասաւ շնորհալիութեան:  Այս սրբանալու եղանակին համար ան կը գործածէ "խոստովանիմ" բառը՚ փոխանակ "դաւանիմ"-ի:

            Պօղոս առաքեալի տեսակէտները վերոյիշեալ գաղափարներու մասին.--

1. «Զոր մենք կը քարոզենք, ու ամէն մարդ կը խրատենք, և կը սորվեցնենք ամէն մարդ բոլոր իմաստութիւնով, որպէս զի ամէն մարդ կատարեալ կեցնենք Քրիստոս Յիսուսով»--Կող Ա.28:

2. «Սիրով միացած, ու կատարեալ իմացողութեան ամբողջ ճոխութեանը հասնիք, այսինքն Հօր Աստուծոյ և Քրիստոսի խորհուրդին գիտութեան» --Կող. Բ.2:

3. «Քրիստոսի մարմինին շինութեանը համար մինջեւ ամենն ալ հասնին հաւատքին և Աստուծոյ Որդին ճանչնալու միաբանութեան, կատարեալ մարդ ըլլալու Քրիստոսի լման հասակին չափը ունեալու»--Եբես. Դ.12-13:

            Հաւատալը միայն կռուան մըն է, ոտնատախտակ մը, որմէ ետք մարդ էակ իր ազատ կամքը նուիրելով Աստուծոյ, կ՛սկսի կերպարանափոխուիլ նման իր Արարչին:  Այս է խորհուրդը և նպատակը աստուածայայտնութեան՚ Յիսուսի Մարդեղութիւնը:

Ք Ե Զ.--

            Խոստովանանքն ու աղօթքը ուղղուած են մէկ Անձի՚ Հաՙյր Աստուծոյ:  Շնորհալին չ՛ըսէր "Ձեզ" յոգնակի, այլ կ՛ըսէ "Քեզ" եզակի:  Յիսուս մեր Տէրը երբ Իր աշակերտներուն աղօթել սորվեցուց, ըսաւ. «Ով Հայր մեր որ երկինքն ես». ու պատուիրեց անոնց որ ինչ բան որ խնդրեն Հօրմէն, Իՙր անունովը խնդրէն, ու ոչ թէ Իրմէ:

Հ Ա Յ Ր.--

            Մինջեւ Յիսուսի երեւումը, մարդիկ ճանչցած էին զԱստուած ըստ Օրէնքի, որպէս Օրէնսդիր կամ Դատաւոր:  «Վասնզի Օրէնքը Մովսէսի    ձեռքով տրուեցաւ, բայց շնորհք ու ճշմարտութիւնը Յիսուս Քրիստոսի     ձեռքով եղան»--Յով. Ա.17:

            Թէեւ Հին Կտակարանին մէջ Հրեաները զԱստուած Հայր կոչած են, սակայն անոնք զԱստուած Հայր կը կոչէին, որպէս իրենց ազգայիՙն Հայրը, Աբրահամի և Իսահակի Հայրը, ոչ որպէս տիեզերական մարդ-արարածին և բոլոր արարչագործութեան Հայրը:  Հրեաները ազգայնացուցած էին զԱստուած:

            Յիսուս, Աստուծոյ հանգամանքը Օրէնսդիրէ և Դատաւորէ յեղաշրջեց Հայրութեան չքացնելով ցեղային և մարդկութեան տարբերութիւնները որպէսզի համամարդկութիւնը եղբայրանայ:  զԱստուած Հաՙյր կոչելով, Քրիստոնեաներ ընդունած կ՛ըլլան հայրութեան չորս նշանակութիւնները.--

1. Աստուած լմեր Ստեղծիչն է, մեր բոՙւն էութիւնը Իրեն կը պարտինք:

2. Ուստի Իրեն նմանելու հնարաւորութիւնը ունինք:

3. Պարտինք ընդունիլ Իր իշխանութիւնը, որովհետեւ Հրէական և  Հռոմէական շրջանին, հօր մը միահեծան իշխանութիւնը բացարձակ էր:

4. Աստուած Տէՙր է և կը սիրէ, ոչ թէ միայն գեղեցիկը և բարին, այլ Իր բոլոր արարածները:  Յիսուս ըսաւ. «Վասնզի Անիկա (Աստուած) բարերար է ապերախտներուն ու չարերուն:  Ուրեմն գթած եղէք, ինչպէս ձեր Հայրն ալ գթած է»--Ղուկ. Զ.35:

Ե ւ  Ո Ր Դ Ի.--

            Ս. Նարեկացին կը խօսի Աստուծոյ յատկանիշնրու և հանգամանքներու մասին, ըսելով. «Անմերձենալի, անիմանալի, անհասկնալի, անտեսանելի, անըմբռնելի, անմատչելիօրէն հեռաւոր ու անընդմիջելիօրէն մերձաւոր»:

            Ոչ թէ միայն Ս. Նարեկացին այսպէս արտայայտուած է Աստուծոյ համար, այլ բոլոր ազգաց սուրբերը որ մօտէն հետեւած են Հայր Աստուծոյ,  իրենց փորձառութեան մէջ և չեն կրցած տեսնել զԱստուած:  Նոյնիսկ Մովսէս շատ փափաքեցաւ տեսնել Աստուած, սակայն արգիլուեցաւ, ու միայն կրցաւ տեսնել այրող Մորենին:

            Ս. Շնորհալին կ՛ուղղէ իր աղօթքը Յիսուս Քրիստոսի, ըսելով. «Եւ Որդի», որովհետեւ մենք եւս զԱստուած կրնանք տեսնել միայն Իր Որդւոյն Յիսուսիՙ մէջ:  Որդին է միայն Աստուածային Մարդեղութիւնը, որ եկաւ յայտնելու Հայրը:  Ինչպէս ժողովուրդներ կը տեսնեն աշխարհի մեծաւորները հեռատեսիլի պաստառին վրայ, մենք եւս կը տեսնենք զԱստուած Յիսուսի սիրոՙյ կեանքին ու վարմունքին մէջ:

          ԵՒ ՍՈՒՐԲ ՀՈԳԻ.--

Կեանքիս ընթացաքին հանդիպած եմ կարգ մը հաւատացեալներու, որոնք ինծի ըսած են թէ, «Հոգին» իրենց սապէս կամ նապէս ըսաւ:  Ու հետեւելով այդ հոգիին առաջնորդութեան, երբեմն խորտակած ու քանդած են իրենց կեանքերը:

            Յովհաննէս առաքեալ իր ալեւոր և յառաջացեալ տարիքին երբ նշմարեց կարգ մը քարոզիչներ, որոնք իրենց ցանկութիւններէն տարուած, սուտ գաղափարներ կը տարածէին հաւատացեալներու մէջ, զանոնք իրենց կողմը շահելու համար, առաւ գրիչն ու մելանը և սկսաւ գրել.

            «Սիրելիներ, ամէն հոգիի մի հաւատաք, հապա հոգիները փորձեցէք, թէ արդեօք Աստուծէ՞ են. վասնզի աշխարհի մէջ սուտ մարգարէներ ելած են»--Ա. Յով. Դ.1:

            Հայ ազգին ալեհեր սուրբը չըսեր «եւ հոգի», այլ կ՛ըսէ Սուրբ Հոգի:  Որպէս Հայ Քրիստոնեայ մենք ալ հետեւինք Սոՙւրբ Հոգիին առաջնորդութեան և ոչ միայն "հոգի"ի մը՚ որ կրնայ մեզ ենթարկել ցաւի և անորոշութեան:

            Փորձեՙնք հոգիները որ մեզի տիրապետել կ՛ուզեն:  Նաւապետի մը նման գիտնանք, թէ ո՞ր հոգին--հոգիին--պէտք է յանձնել մեր առագաստը, որ մեզ հասցնէ ճշմարիտ նաւահանգիստը:  Որովհետեւ շատ մը տեսակ հովեր և շատ մը տեսակ հոսանքներ կան այս ծով կեանքին մէջ:  Խելացի և իմաստուն նաւապետ մը միայն կրնայ գիտնալ և զանազանել հովերուն և հոսանքներուն բարին կամ չարը:

ԱՆԵՂ ԵՒ ԱՆՄԱՀ ԲՆՈՒԹԻՒՆ.--

            Երբ մարդ էակին գիտակցութիւնը նման ծաղիկի, բացուի և իր շուրջը դիտէ, անիկա կը հաստատէ և կը գիտակցի, թէ իր գոյութիւնը պատրանք մը չէ այլ բացարձակ իրականութիւն:  Գիտակից էակը, երբ իր շուրջը դիտելով տեսնէ որ ինք տիեզերքի մը մէջ է կամ գոյ է Գոյութեան մը մէջ, չիՙ կրնար ուրանալ իր շուրջի գոյութիւնը, որուն ինք միայն մէկ մասնիկն է, առանց պատճառի ստեղծուած կամ ինքնաբերաբար գոյութիւն առած են:

            Խորհող էակ մը, իր իմացական կարողութեամբ երբ մտածէ ետ երթալ և գտնել պատճառներու նախապատսճառը, թէ չգոյութենէ ինչպէ՞ս գոյութիւն յառաջ եկած է, անխուսափելի է որ չգտնէ իր փնտռածը, հակառակ իր կանխակալ անհաւատութեան:  «Անեղ Էակ»ը, որ Արարիչն ու Ստեղծիչը եղած է այս համայն և մեր գոյութեան:  Մարդ արարածին և տիեզերքին գոյութիւնը, անկեղծ ու գիտակից անձին, արդէն իսկ ապացոյցն ու գրաւականն է Արարիչ Աստուծոյն:  Մահ ըսուածը սկիզբի մը վերջաւորութիւնն է կամ վախճանը, նոյնպէս ալ «Անեղ Էութիւն» մը չի կրնար մեռնիլ որովհետեւ չունի սկիզբ:  Աստուած Ինքնագոյ է, Իՙնքն է Նախապատճառը տիեզերքի գոյութեան:  Ինչպէ՞ս կարելի է որ Ան չգոյանայ:  Աստուած չգոյ ընելու համար, Իրմէ աւելի մեծ Նախապատճառ մը գոյութիւն ունեցած ըլլալու է:»         

            Կարդանք նահատակ Պօղոսի վկայութիւնը, որ կ՛ըսէ. «Որ միաՙյն ունի անմահութիւն՚ անմերձենալի լոյսի մէջ բնակած, զոր մարդոցմէ մէկը չտեսաւ, ոչ ալ տեսնելու կարող է, որու պատիւ և զօրութիւն յաւիտեան»--Ա. Տիմ. Զ.16:

            Ուրեմն, Աստուծոյ բնութիւնը, էութիւնը, Անոր հանգամանքը կամ ինչ որ մարդկայնապէս կարելի է մտածել Իր մասին, մեզի տրուած իմացական կարողութեամբ, Աստուած Աՙն է:

ԱՐԱՐԻՉ ՀՐԵՇՏԱԿԱՑ ԵՒ ՄԱՐԴԿԱՆ.--

            Ի՜նչ գեղեցիկ և զմայլելի կերպով նախադասուած է վերի խօսքը: Աստուած կ՛ստեղծէ նախ հրեշտակները և ապա մարդկութիւնը:  Ինչո՞ւ, որպէսզի հրեշտակները սպասարկեն Աստուծոյ սիրաՙծ մարդ էակին:  Առաքեալը կ՛ըսէ. «Վասնզի Աստուած այնպէս սիրեց աշխարհը». ըսել կուզէ աշխարհի մէջի մարդ արարածը:  Ոչ թէ լեռները, ձորերը, գետերն ու ծովերը, այլ մարդը, աՙյն էակը որ կ՛զգայ, կ՛իմանայ, կը խորհի, կ՛ըմբռնէ, կ՛ստեղծէ ու խօսելու յատկութեամբ կրնայ յարաբերիլ իր Արարչին հետ:  «Չէ որ անոնք ամէնը հրեշտակները սպասաւորող հոգիներ են, որոնք սպասաւորութեան կը ղրկուին անոնց համար՚ որ փրկութիւն պիտի ժառանգէն»--Եբր. Ա.14:

            Ի՜նչ գեղեցիկ զգացում է որ մարդ արարածը գիտնայ թէ ինք որբ մը չէ այս անծայրածիր տիեզերքին մէջ, այլ զաւաՙկն է Հայր Աստուծոյ:  Զաւաՙկն է Արարչի մը, Միտքի մը, Խորդուրդի մը, Իմաստութեան մը, Գեղեցկութեան մը և Հայրակաՙն Սիրոյ: Ու նաեւ մարդ էակը ինքն ալ կրնայ յարաբերիլ իր Արարչին հետ, աղօթելով:  Այս հրաշապատումին միակ պայմանը՚ հաւատաՙլն է:

            Ինչպէս բացատրուեցաւ վերեւ, ոչ թէ հաւատալը անտրամաբանական է, այլ՚ չի հաւատալը, անզիջողութիւնը, մեծամտութիւնը և ինքնահաւանութեան հոգին է մարդ արարածին մէջ անտրամաբանականը:  Մարդուս, այն աստուածային մասնիկը կամ զօրութիւնը փոխանակ սիրելու և յարգելու զԱստուած, կ՛ըմբոստանայ իր Արարչին դէմ և կ՛ուզէ տեսնել Իՙնքզինք որպէս Արարիչ:

            Երբ դիտենք տիեզերքի կարգապահութիւնն ու նախագիծը, անկարելի է չնշմարել Գերագոյն Միտքն ու ծրագիրը որ պատրաստուած է Խորհուրդի մը կողմէ:  Ուստի, որքան Խորհուրդը յատակագիծ մը ունի կամ նպատակ մը ստեղծելու այս վիթխարի տիեզերքը, նոյնքան և աւելի մեծ նպատակ մը պիտի ունենայ կամ ծրագիր մը՚ իր սրտին ամենամօտ մարդ արարածին համար:

            Ուրեմն, մարդ երբ հաւատքով ու սիրով մօտենայ այս Սուրբ և Յաւիտենական Արարիչին, իր աղօթքն ու աղերսը կ՛ըլլայ գիտնալ իր Արարչին նպատակը և ծրագիրը, յատկապէս իՙր անձին նկատմամբ:   Մարդ երբ կ՛ունենայ իր կեանքին ծրագիրը և ապրելու նպատակը, այդ անձը մտերմացած կ՛ըլլայ աշխարհի Գերագոյն Ուժին՚ Աստուծոյ:  Այնուհետեւ այդ անձը ոՙչ կը յուսահատի, ոՙչ կ՛ընկրկի և ոչ ալ կը թուլնայ:  Ընդհակառակը այդ անձը կ՛ըլլայ նման առաքեալներու, որոնք կրցան վկայել, ըսելով.  «Վասնզի մենք հաստատ գիտենք թէ ոչ մահը, և ոչ կեանքը, ու ոչ հրեշտակները, և ոչ իշխանութիւնները ու ոչ զօրութիւնը ու ոչ խորունկութիւնը, և ոչ ուրիշ արարած մը կրնայ մեզ զատել Աստուծոյ սէրէն՚ որ Քրիստոս Յիսուս մեր Տիրոջմով է»--Հռոմ. Ը.38-39:

ՀՐԵՇՏԱԿԱՑ.--

            Թէեւ արուեստագետ նկարիչներ նկարած են հրեշտակներ, տալով անոնց իգական սեռի նմանութիւն, սակայն Ս. Գրոց մէջ հրեշտակները յիշուած են որպէս արական սեռի պատկանող էութիւններ:  Աստուծոյ գործերուն մէջ հրեշտակներուն պաշտօնը կամ գործունէութիւնը եղած է որպէս պատգամոր, դեսպան և լրաբեր:

            Սոդոմ և Գոմոր քաղաքներու կործանումէն առաջ, Աբրահամ նահապետ կ՛ընդունի երեք պատգամաւորներ, որոնք իրեն կ՛իմացնեն Սոդոմի և Գոմորի պատահելիք կործանումը:  Յակոբ, Եսաւի եղբայրը, կը մարտնչի հրեշտակի մը հետ և անունը փոխուելով կը կոչուի Իսրայէլ:

            Այրող մորէնիի մէջէն հրեշտակ մը պատգամներ կու տայ Մովսէս մարգարէին:  Ելից Գ.1-6:

            Դանիէլի երեք ընկերները իրենց կրօնը չուրանալու համար կը ձգուին կրակի հնոցին մէջ, Տէրոջը հրեշտակը զիրենք կ՛ազատէ ստոյգ մահէ:  Դան. Գ.24-28:

            Յլովսէփ, երազի մէջ պատգամ առնելով հրեշտակէ մը, կ՛առնէ Յիսուս Մանուկը և մայրը, ու կը մեկնի Եգիպտոս:  Մատ. Բ.18:

            Պետրոս առաքեալ, երբ բանտին մէջ կը քնանար, հրեշտակ մը զինք կ՛արթնցնէ ու կ՛ազատէ զինք Հերովդէս թագաւորին ձեռքէն:  Առաք. ԺԲ.5-10:

            Յիսուս, Գեդսեմանի պարտէզին մէջ երբ Իր կամքը բոլորովին յանձնեց Իր Հօր կամաց, հրեշտակ մը ղրկուեցաւ որ զօրացնէ Զինքը:  Ղուկ. ԻԲ.49:

            Ուստի, Աստուած՚ մեր Արարիչը մարդս որբ և առանձին չէ լքած երբէք, այլ շարունակ օգնական մը ղրկած է, հոգ չէ թէ վերջին պահուն:  Այսպիսի Արարիչի մը ինչո՞ւ չհաւատալ և անձնատուր չ՛ըլլալ:  Ո՞վ ունինք տիեզերքի մէջ Իրմէ աւելի մեզ սիրող և մեզի ապահովութիւն եղող:

ԵՒ ՄԱՐԴԿԱՆ.--

            Ի՜նչ ուրախութիւն է գիտնալ և ճանչնալ թէ մենք մարդ էակներ ենք, ու ոչ թէ գերմարդ:  Երբեմն մարդ արարածը կը մոռնայ իր սահմանումը, և կ՛ուզէ անսխալական երեւնալ:  Յաճախ մարդիկ իրենք զիրենք դատապարտած են խորհելով որ այսինչ գործը սխալ ըրած են, կամ այսինչ պաշտօնը չեն կրցած կատարել:  Մարդ պէտք է գիտնայ թէ ինք արարաՙծ մըն է միայն ու ոչ թէ Արարիչ:  Թեւ մեր փափաքները արարիչի փափաքներուն չափ մեծ են, սակայն ոՙչ մեր կարողութիւնները:  «Հոգին յօժար է, իսկ մարմինը տկար» ըսաւ Յիսուս տեսնելով մարդ արարածին որքան դիւրաբեկ ըլլալը:  Երբ Յիսուս ականատես եղաւ շնչաւոր փոշի մարդոց տկարութեան և անզօրութեան, փոխանակ դատապարտելու զիրենք, ներում շնորհեց անոնց ձրի և անկաշկանդ:

            Երբ Մովսիսական Օրէնքը մահ կը պահանջէր պոռնիկի մը համար, Յիսուս տուաւ ներում և պատուիրեց չկրկնել:  Յիսուս երբ հանդիսատես եղաւ մարդ արարածին ոդիսական կեանքին, մօտեցաւ անոր որպէս Բժիՙշկ, ապաքինելու զայն ու ոչ որպէս մեռելաթաղ, զինք թաղելու հողին տակ:

ԵՒ ԱՄԵՆԱՅՆ ԵՂԵԼՈՑ.--

            Տակաւին քանի մը տասնեակ տարիներ է որ կարգ մը գիտնականներ հետաքրքրուած են «ամենայն եղելոց»-ով, այսինքն environment-ով:  Ճարտարարուեստն ու արուեստաբանութիւնը փոխանակ պաշտպանելու «ամենայն եղելոց»ը բռնաբարած էին հողը, ջուրը, և օդը իրենց ագահութեան և քմահաճոյքին բերմամբ:  (Acid Rain) ըսուածը որ սպաննած էր ձուկերը և անհետացուցած կեանքը լիճերու մէջ, տակաւին միայն վիճաբանական սեղանի վրայ է:

            Այս աշխարհի մեծաւորներն ու տիրակալները ոչ միայն գերեվարեցին և ստրկացուցած են ժողովուրդները, այլ կ՛ուզեն նաեւ խոշտանգել երկիրն ու միջավայրը--Ամենայն եղելոց-ը:

            Ս. Ներսէս Շնորհալի ութը դարեր առաջ, մեզ զգուշացուցած է որ յարգանքով վարուինք միջավայրին հետ, որովհետեւ «ամենայն եղելոցն» ալ Արարչին ձեռաց գործն է:

ՈՂՈՐՄԵԱ ՔՈՒ ԱՐԱՐԱԾՈՑ.--

            Ողորմութիւն խնդրելը մարդուս կողմէ գրաւականն է, թէ Աստուած կարեկից է մարդուս թշուառութեան և խղճալիութեան:  Աստուած միայն ստեղծագործ զօրութիւն մը չէ, ինչպէս մարդամեքենա (robot) մը, այլ զգացումի, խորհուրդի և գիտակցութեաՙն ուժ է, սիրոյ և գթութեան ակնաղբիՙւրն է:  Աստուած հաւասարապէս կ՛ողորմի թէՙ բարիներու և թէ Չարերու:

            Ողորմութիւնը գերագոյն բարիքը կը փնտռէ յանցաւորին համար:  Սաղմոսներու մէջ շատ գեղեցիկ կերպով նկարագրուած է ողորմութիւնը:  «Ողորմութիւնը և ճշմարտութիւնը իրարու պատահեցան, Արդարութիւնը և Խաղաղութիւնը զիրար համբուրեցին»--Սաղ. 85.10:

ՔՈՒ ԱՐԱՐԱԾՈՑ ԵՒ ԻՆՁ.--

Ի՜նչ անձնուրացութիւն:  Նախ կ՛ուզէ ողորմութիւն ուրիշին և յետոյ իրեն համար:  Այստեղ կը տեսնենք Շնորհալիին կարեկցութիւնը հանդէպ իր եղբայր արարածներուն:

            Ինքզինք նոյնօրինակ կ՛ընէ բոլոր արարածներու հետ:  Ինչպէս Յիսուս Ինքզինք նման ըրաւ մարդ արարածին՚ Իր Մարդեղութեամբ:  Դժբախտաբար բազմաթիւ Աստուծոյ պաշտօնեաներ իրենք զիրենք չեն կրնար նոյնացնել իրենց ծուխերուն հետ:  Իրենք զիրենք աւելի բարձր կամ գերադաս կը համարեն:  Սորվիՙնք Յիսուսէ, որ մարդացաւ մեզի նման:  Հետեւիՙնք Շնորահալիին որ հետեւեցաւ Յիսուսի և մենք զմեզ հաւասար նկատենք մեզմէ ստորադաս կարծուածին:

ԵՒ ԻՆՁ ԲԱԶՄԱՄԵՂԻՍ.--

"Եւ ինձ" էն կը նշանակէ ինքզինք հաւասարեցնել ուրիշնբերու: Շնորհալին՚ Փարիսեցիական արդարակարծիքէն իջած է և ինքզինք կը նոյնացնէ բոլոր մեղաւորներուն հետ:  Պատճա՞ռը, Աստուծոյ լոյսին ներկայութեան, մեզի սուրբ կարծուածը այդքան ալ մաքուր չեՙրեւիր այլեւս:  Ս. Ներսէս Շնորհալի կը թաթխէ փետուրը կաղամարին մէջ ու կ՛արձանագրէ. «Եւ ինձ մազմամեղիս»:

2. «Հաւատով խոստովանիմ, և երկիրպագանեմ քեզ, անբաժանելի լոյս, միասնական սուրբ երրորդութիւն և մի աստուածութիւն, արարիչ լուսոյ և հալածիչ խաւարի, հալածեա ի հոգւոյ իմմէ զխաւար մեղաց և անգիտութեան, և լուսաւորեա զմիտս իմ ի ժամուս յայսմիկ աղօթել քեզ ի հաճոյս, և ընդունել ի քէն զխնդրուածս իմ. և ողորմեայ քո արարածաոց և ինձ բազմամեղիս:

ԱՆԲԱԺԱՆԵԼԻ ԼՈՅՍ.--

Սուրբ Ներսէս Շնորհալին վերոյիշեալ բառերը չոՙւղղէր ստեղծուած լոյսին, զոր մարդիկ կ՛ստանան արեւէն, լուսինէն կամ աստղերէն, այլ՚ տիեզերքը ստեղծոՙղ Լոյսին:  Ստեղծուած արեւին լոյսը, Իսահակ Նիւթոն, եկաւ փաստելու, որ բաժանելի է ապակիէ պրիսմակով մը, և լոյս կարծուածը գոյներու ներդաշնակութիւն մըն է կամ ալիքներու ուժգնութիւն:

            Ստեղծուած լոյսը մարդիկ բնալուծարանին մէջ կրնան չափել, բաժնել և ելեքտրականութիւն արտադրելով, իրենց ուզած ձեւով գործածել:  Այսինքն, մարդ ինչ որ կը գտնէ տիեզերքի մէջ, կ՛ուզէ իրեն ենթարկել, ինքզինք տեսակ մը ստեղծիչ աստուած կ՛ուզէ ընել:  Այս բոլորը լաւ է և բարի, եթէ ինքն ալ ինքզինք ենթարկէ, իր ազատ կամքով, զինք ստեղծող Արարչի կանոնին և պատուիրաններուն:

            Այստեղ է որ երկու տիտանային կամքեր, աստուածային և մարդկային, իրարու կը բախին, որպէս ընդհարում և պայքար, կամ որպէս միացում և համաձուլում:  Մարդկային կամքն ալ տիտանային կը կոչեմ, որովհետեւ «կամք» ըսուածը կաւէ և նիւթէ չէ կազմուած մարդուն մէջ, այլ նուէՙր  մըն է Արարիչ Աստուծմէ շնորհուած իր սիրած "ստեղծագործութեան գլուխ-գործոց» բանաւոր մարդ էակին:

            Երբ մարդ՚ իր երկու ոտքերուն վրայ կանգնած կ՛սկսի դիտել իր շուրջը, և մանաւանդ դիտել իրմէ ցած չորքոտանիները, որոնց գլուխը վար ծռած է շարունակ և իր գլուխը վեր դէպ աստղերը կը դիտէ, իր գիտակցութեամբ և գիտութեամբ, երբեմն կը փորձուի կարծել ինքզինքը որպէս արարիչ, փոխանակ արարածի:  Ահաՙ մարդ արարածին այս ամբատաւանութիւնն է , որ կը կոչուի, Քրիստոնէական հաւատքին մէջ, "մեղանչում":  Մարդուն այս հպարտութեան հետեւանքն է, որ տիեզերքի մէջ գոյութիւն կ՛առնէ պայքարը:  Մարդկային այս գոռոզութիւնն ու կոկոզավիզութիւնն է, որ շփոթութիւն կ՛ստեղծէ տիեզերական գոյացութեան մէջ, թէ ո՞վ է Արարիչ և ո՞վ է մարդ արարած, որ կը ձգտի ինքզինքը աստուած տեսնել և ցուցնել:

            Իսկ այն մարդ արարածները, որոնք իրենց իսկութիւնն ու սահմանումը կը ճանչնան և կը գիտակցին, որ իրենց կեանքին թելը կախեալ է երկնային սիրոՙյ Աստուծմէն, իրենք զիրենք կ՛ենթարկեն այդ Արարիչ Աստուծոյ, որ զիրենք կաւի ու տիղմի անէութենէ՚ էութեան, գիտակցութեան և շէնշող կեանքի փոխակերպած է:  Իրենց այս կեանքին ու կամքին ընծայումը Աստուծոյ՚ ոչ թէ ստրկութիւն մը կ՛ըլլայ, նման գերութեան և նուաստութեան, այլ՚ կը դառնայ և կը կերպարանափոխուի որդեգրութեաՙն և ժառանգորդի հանգամանքին, աստուածային նկարագրին և յաւիտենական կեանքին:

«Եղիցին կամք քո որպէս յերկինս և յերկրի»

գերագոյն նուիրումը և ուխտը:  Անձնական կամքը պէտք է փոխուի, չքանայ որպէսզի տիրական դառնայ մի միայն աստուածային կամքը, և մեզ առաջնորդէ նոր ճամբաներով և յառաջ բերէ Նոր Երկինք մը և Նոր Երկիր մը:  Ասիկա, մարդկային կամքին դաշնաւորոՙւմն է աստուածյին կամքին հետ, որմէ յետոյ է որ կը սկսի մարդուն վերելքը դէպի միացում առ Աստուած և առ Իր Որդին Յիսուս Քրիստոս:

ԱՐԱՐԻՉ ԼՈՒՍՈՅ ԵՒ ՀԱԼԱԾԻՉ ԽԱՒԱՐԻ.--

            Մեր աչքերովը տեսած և մարմինովը զգացած լոյսերնիս, արեւէն կամ աստղերէն ստացածնիս, ստեղծուաՙծ լոյսեր են ու ոչ թէ, ինքնաստեղծ Լոյսն Աստուած:

            Ինչո՞ւ Արարիչ:

            Եթէ կայ բան մը որ Աստուած չի կրնար ընել, այդ ալ չի ստեղծելն է:  Կարելի՞ է ակնկալել բանաստեղծէ մը, որ ոտանաւոր չգրէ. կարելի՞ է ակնկալել արուեստագէտէ մը որ արձաններ չքանդակէ:  Նոյնպէս ալ կարելի չէՙ որ Աստուած դադրի արարչագործելէ:

            Աստուած լոյսով է որ կը լեցնէ անհունութիւնը, ուր միայն խաւար էր երբեմն և ուր կը տիրէր քաոս, ոչնչութիւն, այսինքն ձեւաւոր բան չկար:  Յաւերժաբոյր Աստուածը ուրկէ որ անցնի այնտեղ լապատեր մը կը վառէ, այսինքն՚ աստղալոյս մը կը զետեղէ այդ անհունութեան մէջ:  Հետեւաբար, երբ դիտենք երկինքը, այսինքն՚ մթնոլորտն ու անհունութիւնը, մեր աչքերը պիտի տեսնեն հազարաւոր լուսաւորութիւններ, որոնք որպէս կանթեղներ կախուած կ՛երեւին տիեզերքի կամարակապ առաստաղէն:  Ու երբ նոյն երկինքը դիտեն հեռադիտակներու մէջէն, վերջը չի գար այդ հրեղէն ու փայլատակող կանթեղներուն:  Այս նշան մըն է, որ մեր լուսարար Արարիչը անցած է այդ բոլոր անհունութիւններու մէջէն և թողած է Իր լուսաստեղծ, լուսապայծառ Հետքը:

            Եթէ երբէք ակնարկ մը նետենք նաեւ մեր ներաշխարհին, մեր հոգեկան տիեզերքին, մեր խորհուրդներու անհունութեան, հոՙն եւս պիտի տեսնենք Լոյս Աստուծոյ ոտնաձայնին հետքերը, որպէս գոյնզգոյն գեղեցիկ լապտերներ, որոնք ուղղութիւն կու տան մեր կեանքի ճանապարհին:  Միայն, մեզի կը մնայ տեսնեՙլ այն բանը որուն կը նայինք:  Օրինակի համար, մարդկային աչքը շատ բանի կը նայի, սակայն այդ նայուած առարկաներուն մէջ շատ քիչ բաներ կը տեսնէ:  Որովհետեւ նայիլը աչքով է, իսկ տեսնելը հոգիով և իմացականութեամբ:

            Եթէ մեր ներաշխարհը օժտուած է Լոյս-Աստուծոյ հպումին գերապայծառութեամբ, մեր նայած իրերուն և առարկաներուն մէջ պիտի գտնենք, պիտի տեսնենք անթիւ անհամար այլ բաներ:

ԵՒ ՀԱԼԱԾԻՉ ԽԱՒԱՐԻ.--

Հոն ուր Աստուած չկայ, խաւար է, մահ է:  Հոն ոչ միայն խաւար կայ, այլ ոչինչ:  Խաւարը գոյութիւն մը չէ, այլ՚ անգոյութեան, չգոյութեան նշան:  Հոն ուր խաւար է, կեանք ալ չկայ:  Աստուածային հալածանքը ընդդէմ խաւարին՚ մարդկային հալածանքին չիՙ նմանիր:  Աստուած բռնութեամբ չիՙ հալածէր, ալ՚ խաղաղութեամբ:  Ան կը վառէ լոյս մը, ճրագ մը և խաւարը կը փարատի,  կ՛անհետանայ ինքաբերաբար:  Մահը (խաւարը)՚ լոյսի և կեանքի կը վերածուի:  

ՀԱԼԱԾԵԱ Ի ՀՈԳՒՈՁ ԻՄՄԷ.--

Ահաւասիկ, Շնորհալին, մարդուս հոգին նաեւ կը նմանցնէ տիեզերքի անհունութեան:  Այս հոգեկան տիեզերքին խաւարը կ՛ուզէ որ փոխակերուի լոյսի և գիտութեան:

            Ահա այս մտային լուսաւորութեան համար էր, որ Յիսուս եկաւ և լուսաւորեց «հալածեց» խաւարը մարդկանց, ի մասնաւորի Հայ Ազգին, որ կոչուեցաւ Լուսաւորչական՚ լուսաւորութիւն: 

ԶԽԱՒԱՐ ՄԵՂԱՑ ԵՒ ԱՆԳԻՏՈՒԹԵԱՆ.--

Ս. Շնորհալին կ՛ուզէ որ անկենդանն ու ժխտականը վերածուին դրականի և կեանքի:  Տգիտութեան բռնակալութիւնը որուն տակ կ՛ապրի մարդկութիւնը, խաբէութիւն մը եղած է մարդ արարածին համար:  Սեւը ճերմակ և սուտը որպէս ճշմարտութիւն ներկայացնելով մարդկութեան, մարդը հեռացած է զինք սիրող Արարիչէն:  Հետեւաբար Ս. Ներսէս Շնորհալի կ՛աղօթէ և կ՛աղերսէ ըսելով.

ԵՒ ԼՈՒՍԱՒՈՐԵԱՙ ԶՄԻՏՍ ԻՄ.--

            Մտքի լուսաւորումն է որ մարդս կը փոխակերպէ և կ՛ազատագրէ, այսինքն աչքերը կը բացուին և մարդ վերստին կը ծնի, նոր մարդ կ՛ըլլայ և Աստուծոյ կը մօտենայ, Աստուծոյ հետ կը հաշտուի:

            Մարդուս ներաշխարհի մուտքը կամ դուռը իր միՙտքն է:  Անգամ մը որ մարդկային միտքը լուսաւորուի աստուածային անցքով, մարդուս կենսազգացումը և աշխարհաըմբռնումը կը փոխուի ժխտականէն դրականի, տգիտութենէ գիտութեան և անհաւատութենէ հաւատաւորութեան:  Այս է, Շնորհալիի ջատագոված և փառաբանած Լոՙյս Աստուածը:

«Վասնզի Աստուած որ հրաման ըրաւ խաւարէն լոյս ծագել՚ Ինք մեր սիրտերուն մէջ ծագեց Աստուծոյ փառաց գիտութեան լոյսը տալու համար Յիսուս Քրիստոսի ձեռքով»--Բ Կորն. Դ.6:

Ի ԺԱՄՈՒՍ.--

            Աՙյս ժամուս, ոչ թէ վաղը կամ միւս օրը, այլ հիմայ:  Ասիկա ոչ թէ հրամայել է Աստուծոյ՚ այլ խնդրանք մըն է հաւատքի այն զօրութեամբ, որ Աստուած որպէս ամենակալ, կարող է անմիջապէս լուսաւորել և լուսաբանել մարդս, անոր հոգին, ներաշխարհը և գնացքի ճամբաները:

            Մարդ արարած գիտնալով որ անցեալը անցած է արդէն և ապագան անորոշ և անստոյգ, ապրելով միայն ներկային մէջ, կ՛աղերսէ իր Արարիչին ըսելով. «Այս ժամուս»:

ՅԱՅՍՄԻԿ ԱՂՕԹԵԼ ՔԵԶ Ի ՀԱՃՈՅՍ.--

            Ի՜նչ առինքնող անձնատուութիւն և նուիրում է ասիկա, առ Աստուած:  Մարդ արարածը իր գիտութիւնը թոթափած և աստուածային վառող մորէնիէն լուսաւորուած, իր հողաթափները կը հանէ և ծունկի գալով կ՛ուզէ աղօթել իր Երկնաւոր Հօր՚ «հաճելի ձեւով»:  Ոչ թէ կ՛ուզէ, որ Աստուած իրեն հաճի, այլ իՙնք կը ձգտի հաճելի ըլլալ Աստուծոյ:  Հոս է որ ականատես կ՛ըլլանք լուսաւորուած մտքի մը, որուն ներաշխարհի կամարին վրայ Աստուած կախած է Իր գիտութեան լուսապսակ կանթեղը:

            Իրականութեան մէջ երբ մարդկային ներաշխարհին մէջ աստուածային լոյս չկայ, ներաշխարհ ալ չկայ:  Խաւարի և մութի մէջ տիեզերք կամ ներաշխարհ գոյութիւն չեն կրնար ունենալ:  Երբ մարդուն միտքը չէՙ լուսաւորուած, հոն իմացականութիւն ալ չ՛ըլլար, և հոն ուր իմացականութիւն չ՛ըլլար, մարդը տարբերութիւն չ՛ունենար անասունէ մը:  Մարդ իր բանականութեամբը և մտածելու կարողութեաՙմբն է, որ իր անասնական վիճակէն դէպի աստուածային նմանութեան ճամբորդը կը հանդիսանայ:  Աստուածային այս մտածելու կամ խորհելու կաՙյծն է, որ մարդ պիտի արծարծէ ու բոցավառէ լուսաւորելու իր միտքն ու տեսնելու ճշմարտութեան և կեանքի աստուածային ճամբան:

            Երբ մարդ հասնի այս հանգրուանին՚ հաշտուած և Աստուծմէ ներում ստացած, իր հաճոյքը կ՛ըլլայ իմանալ Աստուծոյ ձայնը, որ իրեն կը խօսի:  Կարգ մը հաւատացեալներ կը սիրեն որ միայն իրեՙնք խօսին Աստուծոյ:  Բնաւ առիթ չեն տար, որ Աստուած ալ խօսի իրենց...:  Ասոր համար է որ Շնորհալին կը փափաքի հաճելի կերպով աղօթել Աստուծոյ:  Ան չուզեր որ Աստուծոյ հետ իր յարաբերութիւնը ըլլայ միակողմանի, այսինքն, միայն ինք խօսի Աստուծոյ և Աստուած միայն մտիկ ընող ըլլայ:  Այլ կը շարունակէ և կ՛ըսէ.

ԵՒ ԸՆԴՈՒՆԻԼ Ի ՔԷՆ ԶԽՆԴՐՈՒԱԾՍ ԻՄ.--

Ինչպէ՞ս կարելի է Աստուծմէ ընդունիլ խնդրուածք մը՚ եթէ իրեն մտիկ պիտի չընենք:  Հոս է որ կարգ մը հաւատացեալներ կը կարծեն, որ Աստուած իրենց աղօթքին չիՙ պատասխաներ:  Աստուած մեզ այնքան կը սիրէ, որ անկարելի է անպատասխանի ձգէ մեզ:  Մենք ենք որ այնք՜ան կը խօսինք և շատ մը աւելորդ խօսքեր կ՛ընենք, որ ականջ դնելու ժամանակ չենք տար թէ Աստուած իՙնչ կ՛ըսէ մեզի. ու, երբեմն կը մեղանչենք և զԱստուած յանցաւոր կը նկատենք, թէ մեզի չէՙ պատասխանած:

            Չմոռնանք, սիրելիներ, Շնորհալիին պայմանը՚ աղօթելու «որպէս զի աղօթեմ Քեզի հաճելի ձեւով»:

Երբ մեր ներաշխարհը լուսաւորուած է Աստուծոյ Ներկայութեամբ, մեր մտքէն ու խորհուրդներէն արդէն կ՛անհետանան մեր հինցած նախապաշարումներն ու սխալ կարծիքները այս կամ այն անձին կամ այս ու այն բանին նկատմամբ, ու մենք կ՛ըլլանք նոր ստեղծուածներ, նոր ծնած էութիւններ: Սակայն Աստուծոյ փափաքը մեզ մշտնչենապէս նորածին տեսնել չէ օրօրոցի մը մէջ:

            Շատ մը հաւատացեալներ յաւիտենականապէս նորածին մնացած են օրօրոցի մէջ և իրենց նորածնութեամբ ալ կը հպարտանան:  Աստուած մեզի կեաՙնք տուած է:  Աճելու, զարգանալու և մեծնալու:  Եթէ օրօրոցի մէջ մնանք՚ պիտի ըլլանք տկարամիտ և տկարակազմ (retarded) և պիտի ճանչցուինք որպէս տխեղծներ և ցաւագարներ:  Ի՜նչ ամօթ մեզի և մանաւանդ մեր հաւատացեալի անունին՚ ճանչցուիլ որպէս անգիտակից մանուկներ:

            Ճանչցած եմ կարգ մը անձեր և բարեկամներ, որոնք քէն ունին կամ ոխ՚ իրենց ազգականներուն կամ բարեկամներուն հանդէպ:  Երբ խօսիմ իրենց անցեալ կեանքի մասին, միշտ մաղձ մը ունին իրենց սրտին մէջ՚ հանդէպ անոնց, որոնք զլացած են նիւթական կամ բարոյական օգնութիւն ընել:  Մինչդեռ, մեծ Վարդապետը Միածին Յիսուս, մեզի բերած է Հայր Աստուծոյ սա պատգամը եւս. «Սիրեցէՙք ձեր թշնաիմին...»:

Ինչ գութի արժանի հաւատացեալներ. ինչո՞ւ ակնկալել և խնդրել ազգականներէ կամ բարեկամները՚ երբ Աստուած--ամենահարուստ և ամենողորմ Արարիչը--կ՛ուզէ օգնել քեզի և ինծի:  Յիսուս ըսաւ. «Խնդրեցէք և պիտի տրուի, զարկէք և պիտի բացուի ձեզի»:  Պատուիրան, և հրաւէր է Աստուծմէ, որ Իրմէՙ խնդրենք...և պիտի տրուի մեզի...:  Խնդրենք սակայն պարկեշտօրէն, պատշաճօրէն, աննիւթասէրօրէն, և անձնուրացութեամբ:  

3. Հայր երկնաւոր Աստուած ճշմարիտ, որ առաքեցեր զորդիդ քո սիրելի ի խնդիր մոլորեալ ոչխարին. մեղայ յերկինս և առաջի քո, ընկալ զիս որպէս զանառակ որդին, և զգեցո ինձ զպատմուճանն զառաջին զոր մերկացայ մեղօք, և որղորմեա քո արարածոց և ինձ բազմամեղիս:

ՀԱՅՐ ԵՐԿՆԱՒՈՐ.--

            Ո՞ր մէկ հարուստը կ՛արտօնէ որ աղքատ ու անզօր մէկը զինք հայր կոչէ, կամ նոյնիսկ կնքահայր:  Ի՞նչ օժանդակութիւն, թէՙ նիւթապէս և թէ բարոյապէս կը պահանջուի անձէ մը, որ հայր կը կոչուի:  Ապա՚ երբ ժառանգութեան հարցը գայ, ինչո՞ւ օտարական մը ժառանգորդ ըլլայ հարուստին կալուածներուն և դրամին:

            Կը տեսնէ՞ք սէրը Աստուծոյ, որ կ՛ուզէ կոչուիլ Հաՙյր Իր արարածներուն կողմէ:  Ի՞նչ շնորհ և զիջում և ի՜նչ զոհողութիւն:  Աստուած՚ որ, որպէս դատաւոր և բռնակալ ճանչցուած էր երկար դարեր, Յիսուսի միջոցաւ ճանչցուեցաւ որպէս Հայր համայն մարդկանց, և ոչ թէ միայն Հայրը Իսրայէլացի ժողովուրդին:  Քրիստոնէական կրօնքին տիեզերականութիւնը՚ այստեղ կը հաստատուի նաեւ գիտականօրէն:  Աստուած Աբրահամու, Իսահակա և միւս սուրբերուն Հայրը չէ միայն, այլ՚ Հաՙյրը՚ յետին մռչիւններուն, հայրը՚ ամբողջ գոյացութեան:  Գոյացութիւնն՚ ինքն է Աստուած:  Շնորհալիի բառերով՚ ՀԱՙՅՐ ԵՐԿՆԱՒՈՐ:

ԵՐԿՆԱՒՈՐ.--

Երբ կ՛ըսենք երկիր կամ աշխարհ, և ինչ որ կը պարունակէ իր մէջ, կերպով մը սահմանափակած կ՛ըլլանք տուեալ տարածութիւնը:  Օրինակի համար, երկրագունդը հինգերորդ մոլորակն է արեգակնային դրութեան.  երկրագունտին շրջագիծը՚ 24,902 մղոն է:

            Իսկ, երբ մարդ իր ամբողջ գիտութեամբ ու արուեստաբանութեամբ (technology) մէկտեղ մօտենայ երկինքին՚ տիեզերքին, ինքզինքը շատ պզտիկ կը գտնէ, նոյնիսկ հիւլէէն ալ փոքր:  Երկինք ըսուածը, այսինքն՚ միջոցը, այնքան անհուն, անսահման և անծայրածիր է, որ մարդ իր ներկայ իմացականութեամբ չի կրնար ըմբռնել, նոյնիսկ իր տեսնել կրցածները,     առանց նկատի առնելու այն բաները, որ երկինքի կամ միջոցի խորերը, տակաւին մարդոց չեն յայտնուած:

            Այսպիսի մեծ Երկնաւոր Հօր մըն է, որ մենք՚ Աստուծոյ ժառանգորդներս  հաւատքով կը խոստովանինք ու կ՛ապաւինինք:

ԱՍՏՈՒԱԾ ՃՇՄԱՐԻՏ.--

            Մարդ արարած, երբ աստուածային նկարագիր կրող այս շնորհաբերձ և անծայրածիր միջոց-երկինքին կ՛ուղղէ իր դէմքը, իր զմայլումէն յափշտակուած իր աջ ձեռքը երկինք կը բարձրացնէ և կ՛ըսէ. «Աստուաՙծ Ճշմարիտ»:  Գիտակից և խոնարհ մարդն է միայն որ կրնայ տեսնել մեծութիւնը Աստուծոյ և Անոր ճարտարապետութիւնը, ընդհանուր տիեզերքին մէջ, ինչպէս վկայած է Իսահակ Նիւթօն 18-րդ դարուն:

            Ներկայիս լեզուաբանական բառերն ու գրականական կանոները իրենց հմայքն ու հրապոյրը կորսնցուցած են գրական աշխարհին մէջ:  Ինչ աղէտալի ծանուցում մըն է համայն աշխարհին մէջ, Coca Cola-ն կոչել "Ճշմարիտը", "The Real Thing":  Ի՞նչն է ճշմարիտը, անիմաստ գունաւորուած ջուրի մը մէջ, որ ամբողջ աշխարհի ծանուցումներէն կը յորջորջուի «ճշմարիտը»:  Կը տեսնէ՞ք թէ որքա՜ն բառերն ու գիրերը իրենց իսկական ու նուիրական իմաստը կորսնցուցած ու դարձած են խաղալիքը շահամոլութեան, ընչաքաղցութեան և նիւթապաշտութեան:

            Ճշմարիտ է այն անձը միայն, որ իր բոլոր խոստումները կը պահէ:  Շնորհալին իր կեանքը ապրած է Աստուծոյ շուքին տակ, մօտէն ճանչցած է զԱստուած և տեսած է, թէ Աստուած որքա՜ն ճշմարտախօս և խոստմնապահ եղած է մարդոց հանդէպ, նոյնիսկ ուղղարկելով իր Միածինը՚ դէպի աշխարհ:

ՈՐ ԱՌԱՔԵՑԻՐ ԶՈՐԴԻԴ ՔՈ ՍԻՐԵԼԻ.--

            Կարգ մը քրիստոնէական հաւատալիքներու մէջ կայ այն կարծիքը, թէ Յիսուս շատ  բարի և շատ խելացի և իմաստուն ըլլալուն համար, Աստուած Զինք ընտրեց և Իր Հոգին անսահմանօրէն լեցուց Յիսուս կոչուած մարդուն մէջ:  Յիսուս, այս հոգին ստանալով է, կ՛ըսեն, որ կոչուեցաւ Աստուած Որդի: 

            Այսինքն, կարգ մը քրիստոնեաներ այնպէս կը հաւատային, որ Յիսուս Աստուծոյ Հոգին «առաւ» կամ Հոգին «հագաւ»:  Մինչդեղ, Յովհաննէս առաքեալ, որոշ կերպով կը շեշտէ որ Աստուծոյ Հոգի Յիսոՙւսը մարմին «եղաւ» և ոչ թէ մարդկային մարմինը Հոգի «առաւ կամ հագաւ»:

            Վերոյիշեալ պատճառաւ, ուղղափառն Շնորհալին կ՛ըսէ. «Առաքեցիր զՈրդիդ»:  Յիսուս ոչ թէ աւելի մեծ մարգարէ մըն էր մարդոց մէջէն ծնած և սերած, այլ նոյնինքն Բանն Աստուծոյ, որ մարդացաւ, մարդու կերպարանք ստացաւ:  Այլ խօսքով՚ Յիսուս մարդկայնութենէ՚ աստուածութեան չբարձրացաւ, այլ՚ աստուածութենէ Մարդեղութեան իջաՙւ:  Յիսուս Աստուած Որդի էՙր և մարդացաւ՚ մարմնացաւ:  Ան ուղղարկուեցաւ երկինքէն դէպի երկիր մասնայատուկ պաուիրակութեամբ:  Պաշտօն մը՚ զոր մենք կը կոչենք Փրկութիւնն աշխարհի:  Երկինքի մէջ չգտնուեցաւ ուրիշ էութիւն մը, անձ մը որ կատարէր Հայր Աստուծոյ կամքը այն հաւատարմութեամբ, որ պիտի իրագործէր Յիսուս:  Աստուծոյ փնտռածը Իր տիեզերքին մէջ, ոչ թէ խելքով օժտուած և տաղանդաւոր անձաւորութիւններ են, այլ՚ հաւատարիմներ:

Աշխարհի մէջ կան շատ մը կրօնքներ և անհամար կրօնաւորներ:  Քրիստոնէական կրօնքին և տարբեր կրօնքներու գլխաւոր տարբերութիւնը կը կայանայ սա կէտին մէջ. ուրիշ կրօնքներու մէջ մաՙրդն է որ Աստուած կը փնտռէ, իսկ Քրիստոնէական հաւատքին մէջ, Աստուաՙծ է որ կը փնտռէ մարդը և բարիքներ կ՛ընծայէ ու ներում կը շնորհէ անոր ձրիօրէն:

            Պուտտա երկար տարիներ փնտռեց ճշմարտոութիւնը--զԱստուած:  Մովսէս լեռ ելաւ տեսնելու համար այրող Մորենին և շատ մը ուրիշներ կը ճգնին կամ անապատները կը քաշուին գտնելու համար Աստուած:

            Սակայն, մարդիկ կը մոռնան, որ Աստուած երկինքն է, այսինքն՚ միջոցին մէջն է, և ուր միջոց կայ, հոն Աստուած կայ:  Մարդ արարած և իր հոգին մաս կը կազմեն Աստուծմով լեցուած այս միջոցին մէջ:  Հետեւաբար, Աստուած մարդուս հոգիին մէջն է արդէն...: Ինչո՞ւ փնտռել Զայն անապատներուն մէջ:  Յիսուս ըսաւ, «Աստուած Հոգի է, և անոնք որ Աստուած գտնել կ՛ուզեն ու պաշտել, միաՙյն հոգիով և ճշմարտութեամբ կը գտնեն ու կը պաշտեն զԱյն»:

            Մեր Տէրը Յիսուս չըսաւ, «Գացէք անապատ և հոն է Աստուած», այլ Ան ըսաւ. «Երբ կ՛աղօթէս, մտիր քու ներքին սենեակդ, և դուռդ գոցէ, և աղօթք ըրէ քու Հօրդ որ գաղտուկ տեղը կը գտնուի և գաղտուկը կը տեսնէ»--Մատթ. Զ.4:

Ի ԽՆԴԻՐ ՄՈԼՈՐԵԱԼ ՈՉԽԱՐԻՆ.--

Աստուած միայն ազգային կամ ընկերային խմբաւորումներով չի հետաքրքրուիր, այլ Իր ամենաշատ հետաքրքրութիւնը անհաՙտ մարդուն համար է:  ինիսունը իննը կը թողու անապատին մէջ, ու կ՛երթայ փնտռելու մէՙկ հատիկ Իր ճամբան կորսնցուցած ոչխարը:  Աստուած անհատը հաւաքականութեան համար չի զոհեր՚ աշխարհի կառավարութիւններու նման:  Որովհետեւ, Աստուծոյ համար մարդ՚ թիւ մը չէՙ, այլ էութիւն մը և աՙնձ մըն է:  Աստուած մեզ մեր անուններոՙվը կը կանչէ:

"Ի խնդիր" բառերը կը նշանակեն նաեւ փնտռել:  Գիտէ՞ք ի՜նչ սրտմաշուկ բան է փնտռելը:  Անցեալները Նովա Սգոշիայի մէջ կորսուած պատանիի մը համար քանի՞ հազար հոգի քանիՙ օրեր փնտռտուքներ ըրին և վերջապէս գտան անոր մահացած մարմինը:  Տան մը մէջ կորսուած առարկայ մը կամ սխալ տեղ դրուած ծրար մը, որքան դժուար կ՛ըլլայ գտնել. երբեմն օրեր, շաբաթներ և երբեմն ամիսներ կը տեւէ:

            Մեր Փրկիչ Յիսուսի ստանձնած պաշտօնը, այսինքն առաքելութիւնը, այսպիսի սրտհատնում և սիրտմաշող գործ մըն է:  Յիսուս չփնտռեց և չիՙ փնտռեր հարուստն ու գեղեցիկը, զօրաւորն ու առողջը, պալատականն ու քաղաքագէտը, այլ՚ շփոթած, շուարած հոգին, արհամարհուածը, մեղաւոր համարուածը և նոյնիսկ իր ուղին կորսնցուցած պոռնիկը, աւազակն ու մաքսաւորը, որոնք զոհերն են կրօնաւորներու կեղծաւորութեան, հաւատացեալ կարծեցեալներու ագահութեան, և կարգ մը հրապարակաւ աղօթող ցուցամոլներու և բռնատէր իշխանաւորներու ...:

ՄԵՂԱՅ ՅԵՐԿԻՆՍ ԵՒ ԱՌԱՋԻ ՔՈ.--

Աստուած երբ այս սրտայոյզ և հոգի մաշեցնող փնտռտուքի ընթացքին գտնէ Իր մոլորեալ ոչխարը, չուզեր ստիպողաբար որդեգրել զայն, այլ կ՛ըսպասէ, որ մոլորեալ ոչխաՙրը ինք անձամբ տրամադրուի Իր բժշկութեան և փրկութեան:

            Իր ուղին կորսնցուցած, շփոթած, շուարած և յոգնած, պարտասած մարդը երբ զԱստուած գտնէ իր հոգիին մէջ, այսինքն երբ գիտակցութեան գայ, ու իր ազատ կամքով՚ բոլորանուէր ենթարկուի Աստուծոյ կամքին ու պատուիրաններուն, տեղի կ՛ունենայ ընծայում, որ կը կոչուի ապաշխարութիւն:  Այսինքն մոլորեալ ոչխարը գիտակցութեամբ կը խոստովանի իր սխալած ըլլալը, և Աստուած զինք ուղիղ ճամբու և ուղիղ կեանքի մէջ կը դնէ:

«Մեղաՙյ երկինս և առաջի քո» անհրաժեշտութիւն մըն է մոլորեալին կողմէ առ Աստուած:  Վերոյիշեալ խոստովանութիւնը այն ջուրն է, որ պիտի կակուղցնէ կաւը, որպէսզի Բրուտը կարենայ նոր ձեւ և նոր նկարագիր դրոշմել որպէս Արուեստագէտ:

ԸՆԿԱԼ ԶԻՍ ՈՐՊԷՍ ԱՆԱՌԱԿ ՈՐԴԻՆ.--

"Ձգտիլ" և ընդունուիլ աւելի բարձր տեղի մը կամ շրջանակի մը մէջ--շատ բնական զգացում մըն է մարդ էակի մը համար:  Ինչպէս ոմանք կը պարծենան ըսելով. «Ես այս ինչ կամ այնինչ ընտանիքին զաւակն եմ», կամ քեզի կ՛սեն որ իրենք այսինչ ընկերութեան ակումբին անդամ են, կամ այսինչ համալսարանի շատ յատկանշական խումբին կը պատկանին:

            Ս. Ներսէս Շնորհալին հրապուրիչ կերպով կը ներկայացնէ "Անառակ Որդիին" առակը:  Ան չ՛ըսեր. անառակը, այլ կ՛ըսէ. Անառակ որդին:  Մեղաւոր մը որքան ալ անառակ եղած ըլլայ, որքան ալ ցաւցուցած ըլլայ իր հայրը, այդ անառակը, մեղաւորը և դատապարտելին չիՙ դադրիր որդի մը ըլլալէ. բնական զօրոյթով ան մասնիկն է սոյն ընտանիքին:  Նոյն մականունը կը կրէ հօր մը, որմէ ծնունդ առած է և ունի անոր աղաւաղեալ նմանութիւնը:

ԵՒ ԶԳԵՑՈ ԻՆՁ ՊԱՏՄՈՒՃԱՆՆ ԶԱՌԱՋԻՆ.--

Հին ազգած պատմութեան մէջ պատմուճան հագուիլը կամ զգեստաւորուիլը ազատութեան նշան էր:  Բոլոր գերիներն ու ստրուկները միայն ծածկոց մը կ՛ունենային իրենց առաջքը:  Ազատութեան և քաղաքացիութեան պայմանը՚ զգեստաւորուիՙլն էր:  Շնորհալիի այս խնդրանքը, ազատ քաղաքացիի շնորհին արժանանալու ձգտում մըն է:

ԶՈՐ ՄԵՐԿԱՑԱՅ ՄԵՂՕՔ.--

Հոս կը տեսնենք մեղքին գործած աւերները և հետեւանքները:  Ազատ քաղաքացին, երբ իր տկար կամքովը կ՛ընտրէ սխալ ճամբան և սայթաքելով կ՛իյնայ մեղքի մէջ ու կը մոլորի, իր բախտը, ճակատագիրը կ՛ըլլայ ստրկութիւն և օտարութիւն:  Մեղքը ահռելի զօրութեամբ կը բռնէ, կը գերէ ենթական:  Միայն Աստուած, Իր Հայրական սիրով, կրնայ ազատել Իր որդին վերջնական կորուստէ, այսինքն՚ ստոյգ մահէ և չարին թունաւոր ճիրաններէ:

            Մեղքը ոչ միայն պատմուճանէն կը մերկացնէ մարդը, այլ և կը զրկէ իմացականութենէ:  Մեղաւորը կորսուած կ՛ըլլայ ոչ թէ իր շրջանակին մէջ, այլ՚ իր գիտակցութեանը մէջ:  Դատողոութիւնն ու տրամաբանութիւնը սխալ կ՛աշխատին և օրէ օր, ենթական, աւելի կը մխրճուի անդունդն ի վար, մինչեւ որ Տէր Յիսուս զինք գտնէ և վերադարձնէ հօտին, այսինքն՚ աստուածահաճոյ ճամբու և Ճշմարտութեան:

            Վերադառնալով ոչխարներու հօտին և վերագտնելով ինքզինքն ու իր Արարիչը, մարդ կ՛սկսի  ծնրադրել առ Աստուած և իր սրտաբուխ աղօթքը կը բարձրանայ երկինք՚ նման անուշահոտ խունկի, ու կ՛իմացուի անառակ որդւոյն աղօթք աղերսը, որ կ՛ըսէ. «Ողորմիա քու արարածոց և ինձ բազմամեղիս»:  Պատուական Ներսէս Շնորհալիի աղօթքին այս հատուածը՚ իրաւ ապաշխարութեան արարքին, գեղեցկագոյն բանաձեւումն է, ըստ իս:

4.--Որդի Աստուծոյ՚  Աստուած ճշմարիտ, որ խոնարհեցար ի հայրական ծոցոյ և առեր մարմին ի սրբոյ կուսէն Մարիամայ վասն մերոյ փրկութեան, խաչեցար, թաղեցար և յարեար ի մեռ- ելոց, և համբարձար փառոք առ Հայր.  մեղայ յերկինս և առաջի քո, յիշեա զիս որպէս զաւազակն յորժամ գաս արքայութեամբ քով. և ողորմեա քո արարածոց և ինձ բազմամեղիս:

ՈՐԴԻ ԱՍՏՈՒԾՈՅ.--

            Աշխարհի կրօնքներու պատմութեան մէջ կը տեսնենք որ շատ որդի աստուծոյ-ներ եկած և գացած են:  Իրենց ետին ձգած հետքը, պատմութեան մէջ, եղած է միայն անուն մը:  Օրինակ, Ապողոն և Զեւս աստուծոյ որդիք կոչուած են:  Ասոնց յատկանիշներէն կամ երեւոյթներէն ոմանք էին.--

1.  Մարգարեական հոգի տալ կարգ մը մահկանացուներու:

2.  Աստուածներ էին երաժշտութեան և երգի:

Յ. Սակայն անոնց ամենակարեւոր յատկանիշն էր՚ վրէժխնդիր աստուածներ ըլլալ, որոնք իրենց նետով և աղեղով ժանտախտ և մահ կը ղրկէին մարդաշխարհ:

            Հին Եգիպտացիներու կրօնական ըմբռնումը, Նախ քան Քրիստոս Յ1ՕՕ-26ՕՕ թուական, որ հինգ հարիւր տարիներու շրջան մը կընէ,  կը ներկայացուի այն իրողութեամբ, որ իրենց կրօնական արարողութեանց մէջ կը յիշէին փարաւոնը որպէս Արեւ աստուծոյ որդին, այսինքն՚ մարդեղութիւնը Horos, արեւին, և թէ առանց անոր, ոչՙ լոյս կարելի էր և ոչ ալ կեանք:

            Չինաստանի կրօնական հաւատալիքներուն մէջ (15OO-11OO Ք.Ա.) երկինքը պաշտամունքի առարկայ սկսաւ ըլլալ:  Չինացիներու համար երկինքը «բնակարանն էր մեծ հոգիներու»:  Այնտեղ, գերբնական կամ բարձրագոյն հոգիները կը բնակէին:  Շու (Chou) և իրեն յաջորդող կայսրերը այսպէսով սկսան կոչուիլ "որդիք երկնաւորք":

            Դարերու ընդմեջէն երբ դիտենք զանազան ազգերու կրօնքներու պատմութիւնը և անոնց ձգած ազդեցութիւնը մարդկային քաղաքակրդութեան վրայ, անկարելի է չտեսնել անբաղդատելի վեհութիւնը և սրբութիւնը Քրիստոնեայ հաւատացեալներու:  Անվիճելի է անոնց շնորհուած հոգեկան զօրութիւնն ու մարդը փոխակերպելու և աստուածացնելու գերբնական Զօրութիւնը:

            Հրէական կրօնքը, որ շատ զօրաւոր կերպով մի-Աստուածեան էր, "Որդի Աստուծոյ" ասույթը կ՛ըմբռնէր այլաբանօրէն:  Սեմական լեզուաբանութեան մէջ, "որդի" բառը կը նշանակէր որպէս "մտերմութիւն" կամ "մօտիկութիւն":  Հետեւաբար թագաւորին խորհրդականներն ու ժողովականները կը կոչուէին "որդիք թագաւորի":  Նոյնիսկ հրեշտակները, այս իմաստով՚ կոչուած են "Աստուծոյ որդիները":  Լեզուաբանական այս ըմբռնումով է, որ Իսրայէլացի ազգն ալ կոչուած էր "Աստուծոյ որդին":  Այսինքն՚ Աստուծոյ ընտրեալ ժողովուրդը "Քրիստոսէ առաջ":     

            Քրիստոնէական ըմբռնումը և հաւատամքը՚ Յիսուսի «Որդի Աստուծոյ» կոչման մէջ, վերոյիշեալ գաղափարներէն բոլորովին տարբեր և գեր ի վեր ու անհամեմատօրէն վեհ ու բարձր է: Որովհետեւ, մարդ էակը ժառանգած է տրամաբանող միտք մը և զգացական իմացութիւն մը, և կ՛ուզէ ու կը ջանայ հասկնալ, ըմբռնել և գիտնալ և ապա բացատրել այն հոգին, և կեանքը, որ կը կազմեն իր հաւատքը:  Մարդ իր ներաշխարհին մէջ կը տեսնէ և կը գիտակցի Աստուածային Հոգիին ներգործութիւնը՚  «Բանն Աստուծոյ»-ն:

            Այս բոլոր շարժումներն ու հոգեկան գործունէութիւնները չկաՙն ոչ-բանաւոր անասուններու մօտ:  Կաՙյ  և գոյ է միայն մարդ արարածիՙն մէջ:

            Ինչո՞ւ: Որովհետեւ մարդ-արարածը այս անսահման տիեզերքին մէջ՚ իՙնքն ալ տիեզերք մըն է ու միտք մը՚ անսկիզբ և անվախճան, անսպառ և անվերջ, զոր կը կոչենք մանրաշխարհ (micracosm):

            Այս տիեզերական անհասանելին և անըմբռնելին՚ մեզի՚ մահկանացուներուս հասկնալի եղաւ, որովհետեւ Հայր Աստուած հաճեցաւ և սիրեց Իր մարդ-արարածը:  Անոր համար իբրեւ Փրկիչ՚ մարդացուց Իր Որդին:  Յիսուսի Մարդեղացումը կամ մարդանալը  (Incarnation) բանալին է՚ հասկնալու և ըմբռնելու պատմական այն դէպք եղելութիւնը, որ կը կոչենք «Որդի Աստուծոյ»:

            Յիսուս Քրիստոս,  "Որդի Աստուծոյ" կոչումը կամ տիտղոսը չստացաւ որովհետեւ.-

1.  Ան յաջողեցաւ Իր փրկչական առաքելութեան մէջ:

2. Մարդկային բարձրագոյն գիտութեան մը տէր ըլլալուն համար:

Յ.  Ոչ ալ երկնային հոգի մըն էր որ մտնալով մարդու  կերպարանքէն ներս՚  զայն Աստուծոյ Որդի ըրաւ:

            Յիսուս՚ Ինք ի սկզբանէ Իր իսկութեան և էութեան մէջ Որդի  Աստուծոյն էր:  Աստուած Իր մարդ-արարածներուն ղրկեց իմաստասէրներ, մարգարէներ, տեսանողներ և քահանաներ. սակայն այս բոլորն ալ զԱստուած թերի կերպով կամ սխալ կերպով ներկայացուցին և վկայեցին համայն աշխարհի, ոչ թէ մարդը խաբելու դիտաւորութեամբ, այլ որովհետեւ իրեՙնք նոյնիսկ բաւարար չափով  չի հասկցան Աստուծոյ պատգամը. ու երբեմն ալ՚ չուզեցիՙն հասկնալ, ինչպէս՚ Յովնան մարգարէն որ չ՛ուզեց երթալ ու վկայել Ասորի ժողովուրդին որ դարձի գալով ներում ստանան Աստուծմէ ու չկորսուին:  Ի՜նչ ազգային մոլեռանդութիւն:  Աստուած ի վերջոյ որոշեց ուղարկել Իր Որդին, Իր Միածինը:  Երկինքէն ուղարկուածը և աշխարհ եկողը Որդին Աստուծոյն էր: 

               Եւ «Բանը մարմին եղաւ ու մեր մէջ բնակեցաւ  և անոր փառքը տեսանք՚ Հօրմէն միածինի փառքին պէս, շնորհքով ու ճշմարտութիւնով լեցուն»--Յով. Ա.14:   «Ճշմարիտ լոյսը ան էր, որ աշխարհ եկող բոլոր մարդիկը կը լուսաւորէ»--Յով. Ա.9:  «Մէկը երբէք Աստուած տեսած չէ, բայց միածին Որդին որ Հօրը ծոցն է անիկա պատմեց»--Յով. Ա.18:  «Ամէն բան ինծի տրուեցաւ իմ Հօրմէս, ու մէկը չի ճանչնար Որդին, բայց Հայրը, և մէկը չի ճանչնար Հայրը, բայց Որդին, և ան՚ որու Որդին կուզէ յայտնել»--Մատ. ԺԱ.27:

            Բնազանցական (metaphysical) բացատրութեամբ.  Յիսուսի "Որդի Աստուած"ութեան առջեւ Յունական իմաստասիրական միտքը իր բոլոր կարելիութիւններով չկրցաւ համոզիչ լեզուաբանական եզրի մը հանգիլ:  Որովհետեւ Աստուածային կեանքը մարդկային դատողութեամբ բացատրելու անկատար վերլուծումով կարելի չէր լուսաբանել:  Գիտութեամբ և մաթեմաթիքով չի բացատրուիր կամ նոյնիսկ չ՛ըմբռնուիր Հոգի Աստուած:  Աստուած, ըլլալով հոգի, կեանք և ապրում, մեր հոգեկան կեանքին և խղճի ապրումին ելեւէջներուն մէՙջ կը հասկցուի և կ՛ըմբռնուի:

             Յիսուս երբ ըսաւ, «Ես եմ կեանքը»,  Ան ըսել ուզեց՚  որ մեր իւրաքանչիւրին կեանքին մէջ, մեր օրէ օր ապրելու եղանակիՙն մէջ, պիտի կարենանք Զինքը ճանչնալ և հասկնալ:  Չեմ ակնկալէր, որ մատենագրութիւնը ասկից աւելի կարենայ բացատրել Յիսուս Որդին առանց զգացական ապրումներու և վերացումի փորձառութեան:

        ԱՍՏՈՒԱԾ ՃՇՄԱՐԻՏ

            "Ճշմարիտ" բառը չենք կրնար մակերեսային կերպով դիտել:  "Ճշմարիտ" բառը իր խոր անդրադարձումները ունի:  Անձ մը Երբ դատարանի մէջ վկայութեան կանչուի, ան պարտաւոր է երդում ընել՚ որ ճշմարիտը,  ճշմարտութիւնը (the Truth) պիտի վկայէ:  Ճշմարիտին հակառակ բառը սուտն է:  Եթէ մէկու մը վկայութիւնը երկրորդական աղբիւրէ գայ, այդ վկան կը նկատուի որպէս ստախօս:  Դատաւորին փնտռածը ճշմարիՙտ վկայութիւնն է, որ է աչքով տեսնուածը կամ ականջով լսուածը:  Այսինքն՚ վկան ինք իր ականատեսի և ականջալուրի տուեալներով և փաստերով պէտք է որ այդ տեղեկութիւնները ձեռք ձգած ըլլայ:  Այս տեղեկութեանց, մենք կուտանք փորձառութիւն և փորձարկութիւն բառերը:

            Անձ մը՚ եթէ իր կենսազգացումով, սեփական փորձառութեան և աշխարհաճանաչումին մէջ Աստուծոյ ճշմարիտ ըլլալը չէ ապրած ու վայելած,  դժուար է Աստուծոյ ճշմարտութիւնը ջամբել կամ սորվեցնել ուրիշ անձի մը:

            Աստուած որքան ալ գիտութիւն մը, որքան ալ ուսումնասիրութիւն մը եղած ըլլայ չի կրնար որպէս ճշմարտութիւն մը հաղորդուիլ ուրիշ ենթակայի մը, եթէ այդ անձը իր սեփական ապրումն ու փորձառութիւնը չէ ունեցած:  Որովհետեւ, Աստուած իմացական և մտային ըմբռնումէն վեր, յարաբերութիՙւն  մըն է:  Անձնական Փորձառութիՙւն մըն է:  Այնպէս ինչպէս մայր ըլլալը. տեսնելով կամ մայրութեան մասին կարդալով չես կրնար մայր մը ըլլալու փորձառութիւնը և մայրական սիրոյ զգացումները ունենալ: Նոյնպէս ալ Աստուծոյ հետ յարաբերութիՙւն մը միայն քեզի կը զգացնէ, քու հոգիդ կ՛ապրեցնէ, ճանչնալու Աստուած Ճշմարիտը:  Որովհետեւ Ան ոչ թէ միայն տիեզերքի մէջն է, այլ նաեւ մեր անձերոՙւն մէջ կ՛ապրի:

            Ճշմարիտը՚  միաժամանակ իրողութիւն է, դէպք է և եղելութիւն:  Ուստի երբ կ՛ըսենք՚ թէ Աստուած մեզի համար եղելութիւն մը, իրողութիւն մը եղած է:  Մեզի պատահար մը, արարք մը կատարուած է, իրական և իսկական անցք մը ու դէպք մը:  Ի՞նչ կը կարծէք որ ըլլար այդ դէպքն ու եղելութիւնը, որ մեզի պատահած է:  Երբ այսպիսի դէպք մը պատահեցաւ Մովսէսի բոցավառ մորենիին առջեւ, ան ոչխարներու հովիւ մը ըլլալէ փոխակերպեցաւ ու դարձաւ Իսրայէլացիներոՙւ հովիւ և առաջնորդ:  Երբ Յիսուս Աստուած   Որդին հանդիպում ունեցաւ մաքսաւոր Մատթէոսի, Մատթէոս դարձաւ Յիսուսի աշակերտ:  Երբ հրեղէն Քրիստոս  փայլատակեց Փարիսեցի Սօղոսին Դամասկոսի ճամբուն վրայ, Սօղոս դարձաւ Պօղոս Առաքեալ:

            Այո, «Աստուած Ճշմարիտ» անցք մը, դէպք մը եղած է մարդկային կեանքէն ներս, նաեւ, ազգային, ընկերային և թէ անհատական կեանքէն ներս:  Մարդ-արարած չէ կրցած աստուածային այս դէպքը կամ եղելութիւնը անջատել իր կեանքէն:  Աստուածային այս դէպք ճշմարտութեան համաձայն ապրած է մարդ, կամ ալ՚ անոր հակառակ:  Մարդ չիՙ  կրնար զԱստուած իր կեանքէն դուրս ընել, անտեսել, կամ հեռացնել և, ի նպաստ կամ աննպաստ կեցուաքով մը միայն ապրիլ իր կեանքը:

            Հետեւաբար, մենք՚ հայ մնացորդներս, շարաւիՙղն ենք այն կտրիճներուն և հերոսներուն, որոնց համար Աստուած եղած էր եղելութիւն մը՚ իրենց կեանքի պատմութեան և անհատական կենցաղին մէջ:  Այս դիւցազնական ազգի զաւակները կրցած էին զգալ, տեսնել և իմանաՙլ աստուածային առաջնորդութիւնը իրենց կեանքէն ու խիղճէն ներս և համարձակօրէն վկայեցին ըսելով՚ «Աստուած Ճշմարիտ»  Ալէլո՜ւեա:

          Որ Խոնարհեցար ի Հայրական Ծոցոյ.--

            Վերի նախադասութիւնը կուգայ մեզի հաւաստիացնել՚ թէ Յիսուս Գոյութիւն ունէր Հայրական Ծոցին մէջ, նախ քան Անոր Մարդեղութիւնը, ի Բեթլեհեմ քաղաք:

            Ինչի՞ հետեւանք էր արդեօք Յիսուսի "խոնարհեցար"-ը:  Հօրը  կամքը կատարե՞լ, թէ Անոր սէ՞րը արտայայտել հանդէպ մարդկութեան:  Վստահաբար Յիսուսի խոնարհումը՚ մարդանալը արդիւնքն էր երկու իրողութիւններուն ալ, որ մէկ են և անբաժանելի, մէկ և անյեղելի:  Գեթսեմանի պարտէզին մէջ Յիսուս կ՛աղօթէ և կ՛ըսէ.  «Ոչ թէ իմ կամքս, այլ քու կամքդ թող լինի»--Մատ. ԻԶ.39:  «Ես իմ կամքս չեմ փնտռեր, հապա Անոր կամքը, որ զիս ղրկեց:  «Ով պիտի զատէ մեզ Քրիստոսի սէրէն, տառապանքը, թէ նեղութիւնը»--Հռով. 8.38-39:  «Այսինքն՚ ճանչնալ Քրիստոսի սէրը որ գիտութենէ գերազանց է»--Եփես. Յ.18:

          Եւ Առեր Մարմին.--

            Չեմ գիտեր ինչպէս քննադատեմ վերեւ յիշուած "առեր" բառը:  Որովհետեւ Յիսուսի Մարդեղութիւնը տեղի չունեցաւ "մարմին առնել"-ով, այլ «մարմին ըլլալ-ոՙվ:  Այս խօսքը կը գտնուի Յովհաննու Աւետարանին Ա.14-րդ համարին մէջ, ուր կը կարդանք. «Եւ Բանը մարմին եղաւ ու բնակեցաւ մեր մէջ:

            Յունարէն բնագիրը «էյէնեթօ» է, որ "եղաւ"  կը նշանակէ: Ինչո՞ւ ծանրանալ այս մէկ բառին վրայ:  Այս "եղաւ", "առաւ" կամ "հագաւ" բառերը, որ շատ մը անցեալ և ներկայ եկեղեցական հայրեր սխալմամբ գործածած են ու տակաւին կը գործածէն, իրենց աւերները գործած էին սկսեալ առաջին դարէն մինչեւ եօթներորդ դար և կամ աւելի վերջ ալ:  Հարեւանցի ուսանողի մը համար, գուցէ, այս վերլուծումը "հաւկիթի մէջ մազ փնտռել կարծուի":  Սակայն կ՛ուզեմ միտքս բացատրել:

            Առաջին դարէն սկսեալ աղանդ մը գտնուեցաւ, որ Յիսուսի "ի Հայրական ծոցոյ" գալուստին չէր հաւատար:  Օրինակի համար.  այնպէս կը հաւատային՚ թէ Յիսուս կոչուած մարգարէն, այնքան գերազանց անձ մըն էր, որ թէՙ գիտութեամբ և թէ բարոյապէս՚  Յիսուսի հոգին հաճեցաւ այս մարդուն կամ մարգարէին մարմինը առնել:  Հետեւաբար, այն բոլոր հրաշքները որ գործուեցան և ճշմարտութիւնները որ քարոզուեցան, ոչ թէ Յիսուս մարգարէին միջոցաւ եղան, այլ աՙյն Հոգիին՚ որ գրաւած էր այս մարգարէն:  Ու երբ խաչուեցաւ Յիսուս մարգարէՙն, ոչ թէ Աստուածորդիՙն էր որ խաչուեցաւ ու մեռաւ, այլ՚ այդ մարգարէին մարմինը, որ Յիսուսի Հոգին    "առած" (ստացած) էր:  Իսկ Աստուածորդին որ Յիսուս մարգարէին մարմինը առած էր կամ զգեցած, արդէն այդ մարմինէն հեռացած էր դատավարութենէն առաջ:

            Այս աղանդին հաւատալիքին հետեւանքով է, որ Իսլամութիւնը կուրանայ Յիսուսի խաչելութիւնը, մահը և յարութիւնը,  ըսելով,

      "Ուալէ սալապու, ուալէ քաթալու, պէլ շուպիհէ լահու" որուն հայերէն թարգմանութիւնն է. «ոչ խաչեցին և ոչ մեռցուցին, այլ իրեն նմանեալ»-ը խաչուեցաւ:

            Այս աղանդը կը կոչուէր Կնոստիկեան:  Միայն կ՛ուզեմ որ նախապաշարումով չնայինք այս Կնոստիկեաններուն:  Ասոնք ալ Քրիստոնեաներ էին՚ շատ սրբակեաց և մեծ նուիրումով հաւատացեալներ:  Իրենց համար Աստուածորդին այնքաՙն մեծ էր և սուրբ, որ չէին կրնար ըմբռնել թէ Աստուածորդի մը մարդոց համար կրնայ մեռնիլ:  Այս աղանդին համար մարմին՚ նիւթ  ըսուածը այնքաՙն պիղծ բան մը կը նկատուէր, որ չէին կրնար հաշտեցնել իրենց միտքը՚ թէ սուրբ և անբիծ Հոգի մը ինչպէ՞ս կրնայ մարդանալ--մարմին ըլլալ--Յիսուսի Մարդեղութիւնը՚ (Incarnation)-ը,  այս- պէսով կ՛ուրանային անոնք:

            Երբ այս աղանդին գաղափարները հրապարակ կ՛ելլէին, Յովհաննէս   Առաքեալ տակաւին ողջ էր և իր Աւետարանին առաջին էջին վրայ ադամանդեայ գիրերով քանդակեց՚ ըսելով.

«և Բանը մարմին եղաւ ու մեր մէջ բնակեցաւ»:

            Յովհաննէս առաքեալ իր մահէն քիչ առաջ իր ձեռքերով նամակագրեց ըսելով.

                   «Սիրելիներ, ամէն հոգիի մի հաւատաք, հապա հոգիները փորձեցէք՚ թէ արդեօք Աստուծմէ՞  են.  վասնզի աշխարհի մէջ շատ սուտ մարգարէներ ելած են:  Ասով կրնանք ճանչնալ Աստուծոյ Հոգին. ամէն հոգի որ Յիսուս Քրիստոսը Մարմինոՙվ եկած կը խոստովանի, անիկա Աստուծմէ է.  և ամէն հոգի որ Յիսուս Քրիստոս մարմինով եկած չի խոստովանիր, անիկա Աստուծմէ չէ»--Ա. Յով. Դ.1-3:

            Եթէ կան այս մասին հետաքրքրւող անձեր, կրնան ուսումնասիրել Gnosticism.

Ի Սրբոյ Կուսէն Մարիամայ.--

            Յիսուսի Մարդեղութիւնը, որ տեղի ունեցաւ սուրբ կոյս Մարիամի միջոցաւ, անգամ մը եւս կու գայ փաստել մարդկութեան՚ թէ մարդ արարածը Աստուծոյ գործակիցն է:  Աստուծոյ մեծութիւնը հոն կը կայանայ, թէ հակառակ որ Աստուած ընդհանուր տիեզերքին կ՛իշխէ ու զայն կը կառավարէ, Ան ժամանակ ունի հետաքրքրուելու համեստ ու աննշմար կոյսով մը:  Չմոռնանք սակայն, որ կոյս բառը կը նշանակէ անարատ:  Արդեօք մենք ալ կուզե՞նք ըլլալ գործակից և աջակից Աստուծոյ...:  Եթէ այո, ուրեմն պայմանը՚ անարատ  և կոյս ըլլալն է, ոչ թէ՚ կուսակրօն ըլլալ, այլ ըլլալ սրբակենցաղ և մաքուր:

          Վասն Մերոյ Փրկութեան.--

            Կը նշանակէ կարգ մը հիմնական տեսութիւններ:  Նախ կարժէ գիտնալ թէ Յիսուս մեզ ինչէ՞ն կը փրկէ:  Նախ քան  Աստուածային յայտնութիւնը Յիսուս Քրիստոսով, մարդկային կարծիքն ու տպաւորութիւնը Աստուծոյ մասին անբաւարար էր:  Մարդիկ այնպէս կը կարծէին, որ Աստուած վրէժխնդիր դատաւոր մըն է:  Փոխանակ սիրելու զԱստուած, Իրմէ կը վախնային և կը սարսափէին:  Այս պատճառաւ է, որ առանց մատաղի կամ զոհի չէին համարձակեր մօտենալ Աստուծոյ:  Մարդիկ կը կարծէին թէ պէտք է Աստուած  հաճեցնել:  Յիսուս փրկեց մեզ այս սխալ համոզումէն, կարծիքէն և  բոլոր աւանդական նախապաշարումներէն: "Յիսուս" բառը Եբրայեցերէն գրականութեան մէջ Փրկիչ կը նշանակէ:

            Երկրորդ.--Յիսուս կը փրկէ բոլոր անոնք որոնք Իրեն կը հաւատան ու կը սիրեն Զինք, ոչ թէ միայն հաւատք ունին, այլ իրենց հաւատքը շարժման մէջ կը դնեն:  Որովհետեւ մինչեւ որ մարդ իր ազատ կամքով ինքզինք չի դնէ տիեզերական Բրուտին Ձեռքը, իր կեանքը սահման մը ունի, այսինքն՚ մահը վերջապէս կուգայ և իր կեանքը կը խլէ:  Իսկ երբ տիեզերական Բրուտը Իր նմանութիւնը և պատկերը դրոշմէ այդ սահմանաւոր կաւէ էակին, այդ անձը կ՛երաշխաւորուի յաւիտենական կեանքի, այսինքն մահուանէ փրկուելով կը ժառանգէ յաւիտենական կեանքը:

          Խաչեցար.--

            "Խաչեցար"  բառը պէտք չէ հասկցուի որպէս զոհագործութիւն կամ պատարագ, այլ ճակատամարտի ընթացքին կամաւորապէս և հերոսաբար կռուիլ և ի պահանջեալ հարկին սպանուիլ առանց նահանջելու:

            Յիսուսի աննահանջ և կամաւոր կերպով մեռնիլը՚ Իր առաքելութեան մէջ անուրանալի կ՛ընէ Հայր Աստուծոյ սէրը հանդէպ մարդկութեան:  Մանաւանդ երբ խաչին վրայ Ան կ՛արտասանէ,  «Հաՙյր, թող դոցա, զի ոչ գիտեն զինչ գործեն»--Ղուկ 2Յ:Յ4:  Յիսուսի խաչելութիւնն էր, որ երբեմնի խստաբարոյ դատաւոր կարծեցեալ Աստուածը վերածեց սիրոՙղ և ներոՙղ Երկնաւոր Հօր:

          Թաղեցար և Յարեար Ի Մեռելոց.--

            Յիսուս մեռաւ և թաղուեցաւ, բայց ոչ երբէք պարտուեցաւ:   Յիսուս Իր խաչելութեամբ և թաղումով չէՙր որ անմահացաւ, այլ Իր Յաղթակաՙն Յարութեամբը:  Երբ վաղեմի մահը իր ճիրանները բացած ուզեց կալանաւոր պահել Աստուածային կեանքը Յիսուսի, աստուածային միջամտութիւնը կայծակնահար ըրաւ մահուան ճիրանները և Յիսուս որպէս յաղթական, անմահութեան թափնեպսակով յարեաւ ի մեռելոց:

            Կարգ մը անձերու համար Յիսուսի Յարութիւնը հոգեկան վիճակ մըն է միայն: Այսպիսիները պէտք չէ այպանել, այլ համբերութեամբ բացատրել անոնց, իրողութիւնը Մեռելոց յարութեան: Ոմանք կ՛ըսէն թէ կը հաւատան Յիսուսի Յարութեան, որովհետեւ Յիսուս իրենց կեանքին մէջ կ՛ապրի:  Ոչ թէ՚ որովհետեւ Յիսուս  մեռելներէՙն յարեաւ, մարմնապէս գերեզմանէն դուրս եկաւ, այլ՚ իրեՙնց մէջ ապրելոՙւն համար, Յիսուս յարութիւն առած կ՛ըլլայ:  Այս մօտեցումը քիչ մը խոտոր կը թուի Յիսուսի Աւետարաններու գրութեան:

            Շատ մը Իսլամներու կեանքին մէջ ալ իրենց մարգարէն՚ Մուհամմէտ կ՛ապրի և զիրենք կը քաջալերէ, միթէ Իսլամներու մարգարէին հոգեկան ապրումի զգացումը իրենց մարգարէն գերեզմանէն յարուցաՙծ կ՛ըլլա՞յ: Նոյնպէս է նաեւ, Պուտտաեականներու համար:  Միթէ Պուտտհա իր հետեւորդներու կեանքին մէջ զիրենք խրախուսելո՞ւն համար Պուտտհան յարութիւն առած պէտք է սեպուի:

            Շնորհալիին հաւատացած Յիսուսը խաչուած, թաղուած և մեռելներէՙն  Յաղթականօրէն Յարութիւն առած Յիսուսն է:

          Եւ Համբարձար Փառօք Առ Հայր.--

(Mission accomplished.) Երբ Յիսուս հաւատարմօրէն կատարեց Իր      առաքելութիւնը, Աստուած ալ Զինք Իր քով վերադարձուց:

               «Վասն որոյ և Աստուած զնա առաւել բարցրացուց, և

               շնորհեա նմա անուն որ ի վեր է քան զամենայն անուն:  Զի յանուն Յիսուսի Քրիստոսի ամենայն ծունր կրկնեայի, երկնաւորաց և երկրաւորայ և սանդարամետականաց, և ամենայն լեզու խոստովան լիցի թէ Տէր է Յիսուս Քրիստոս Ի փառս Աստուծոյ Հօր»--Փիլ. Բ.7-11:

          Մեղայ Յերկինս եւ Առաջի Քու.--

            Երբ կը տեսնենք Յիսուսի աննահանջ և կամաւոր զոհողութիւնը, կը մղուինք մեր համոզումները ուղիղ ճամբու մէջ դնել և սիրել  զԱստուած, փոխանակ իրմէ սարսափելու:  Ու ծունկի կուգանք և կ՛ապաշխարենք այսինքն՚ կը հրաժարինք մեր անցեալի սխալ համոզումներէն և մեր սխալ նախապաշարումներու հետեւանքով գործած մեղքերէն:  Ապաշխարանքը կը կատարուի ըսելով.  «Մեղայ յերկինս և առաջի Քո:

            Մեղանջելը բառեր են, որոնք իրենց սահմանումը կ՛առնեն ոչ թէ քաղաքական կամ բարոյագիտական ըմբռնումէ, այլ կրօնական մղումէ:  Անձ մը երբէք քաղաքական օրէնքի և կանոնի դէմ  չմեղանջեր, այլ՚  օրինազանց կ՛ըլլայ կամ օրէնքի դէմ կը գործէ:  Մեղանջումը միայն Աստուծոյ սրբութեան դէմ եղած արարք մըն է:  Հետեւաբար, զղջացող անձ մը միշտ երկինքի և Աստուծոյ դէմ կը մեղանչէ:

            Քրիստոնէական ըմբռնումին մէջ մեծագոյն մեղքը հպարտութիւնն ու մարմնական ցանկութիւնները եղած են:  Այս պատճառաւ, շատ մը հաւատացեալներ և հաւատքի զինուորեալներ հետեւած են կուսակրօնութեան և կամ անապատները քաշուելով ապրած են որպէս ճգնաւոր:  Երբ հայ հաւատացեալ մը իր շրթները բանալով մեղաՙյ բառը կ՛արտասանէ, արդէն վստահ է որ սիրոյ Աստուածը իրեն պիտի ներէ:  Մեղաՙյ  բառը իր մէջ ներումի  վստահութիւնը կը պարունակէ:

          Յիշեաՙ Զիս Որպէս Զաւազակն.--

            Երբ խաչին վրայի աւազակը վերոյիշեալ բառերը արտասանեց Յիսուսի,  Յիսուս հերոս մը չէր այդ պահուն, և ոչ իսկ յաղթող,  այլ՚ հանրութեան համար, պարտուած, ինքնախաբէութեան զոհ մը: Սակայն ներում ստացող աւազակը այս բոլոր անկարելիութեանց մէջէն կրցաւ տեսնել յաղթակաՙն և անմահութեամբ պսակուած Աստուածորդի մը և իր էութիւնը վստահեցաւ դատապարտեալ կարծուած Խաչեցեալին:  Ահաւասիկ այսպիսի կենդանիՙ հաւատք կ՛ուզէ մեր Տէրը՚ Յիսուս, իր հետեւորդներէն: Ի՞նչ արժէք պիտի ունենար հաւատալ Յիսուսին՚ երբ որ Ան գար Իր զօրութեամբը և արքայութեամբը:  Ասոր համար՚  Յիսուս կ՛ըսէ Թովմասին,

«Դուն տեսար և հաւատացիր, բայց երանի՜

անոնց որ չտեսած կը հաւատան»:

          Յորժամ Գաս Արքայութեամբ Քով.--

            Քրիստոնէական հաւատալիքը ենթական անորոշութեան մէջ  չթողուր:  Յիսուս Իրեն հետեւողին, ծովու խաւար ալիքներուն մէջ իսկ չլքեր:  Յիսուս աշխարհիՙ լոյսն է մտածմունքիՙ լոյսն է.  գաղափարիՙ լոյսն է. զգացումիՙ լոյսն է. գիտակցութեա՛ն լոյսն է. անցեալի, ներկայի և ապագայիՙ լոյսն է. ի վերջոյ՚  Յիսուս յոյսիՙն  Լոյսն է:

            Յիսուս անստուգութիւն չէ, այլ արքայութեան մը Տէրն է:  Աշխարհի յաղթականներն ու տիրակալները բոլորն ալ գացած են անվերադարձօրէն:  Բայց Յիսուս խոստացած է վերադառնալ:  Ոչ թէ վերադառնալ պարապ      ձեռքով, այլ Աստուածային Թագաւորութեամբ:  Վերադառնալ վարձատրելու համար Իր բոլոր հաւատարիմները:  Քրիստոս խոստացած է հատուցում, յոյս և յաւիտենական կեանք տալ բոլոր Իրեն հաւատացող հետեւորդներուն:  Յիսուսի շնորհած ներումն ու յաւիտենական կեանքը չէՙ այն՚  ինչ որ մարդ ձեռք կը ձգէ հարիւրաւոր անգամ ծնանելով կամ վերամարմնացումով (reincarnation)  և իր մեղքերը քաւելով՚ իր բարոյական ապրումով:  Մարդ ոչ թէ կրկին անգամ մարմին կ՛առնէ իր մեղքերը քաւելու համար, այլ Յիսուս Ինք կը խոստանայ կրկին գալ, ու կ՛ըսէ.

            «Եկէՙք, Հօրս կողմէ որհնեալներ, և ժառանգեցէք այն արքայութիւնը, որ ձեզի համար աշխարհի սկիզբէն պատրաստուած է: Որովհետեւ անօթի էի և զիս կերակրեցիք, ծարաւ էի և ջուր տուիք, օտարական էի և ընդունեցիք զիս, մերկ էի և հագցուցիք ինծի, հիւանդ էի և հոգ տարիք ինծի,  բանտի մէջ էի և այցելեցիք ինծի»--Մատթ. ԻԵ.34-36:

5.--Հոգի Աստուծոյ՚  Աստուած ճշմարիտ, որ իջեր ի Յորդանան և ի վերնատունն, և լուսաւորեցեր զիս մկրտութեամբ սուրբ աւազանին.  մեղայ յերկինս և առաջի քո, մաքրեա զիս վերստին Աստուածային հրով քո՚ որպէս հրեղէն լեզուօք սուրբ զառաքեալսն.  և ողորմեա քո արարածոց և ինձ բազմամեղիս:

          Հոգի Աստուծոյ՚ Աստուած Ճշմարիտ.--

            Շատ խորհրդանշական խօսքեր են՚ ոՙչ թէ միայն Քրիստոնէական հաւատալիութեան մէջ, այլեւ բոլոր հին հաւատալիքներու մէջ ալ:  Այս մասին կան շատ գրութիւններ, որոնք թարգմանաբար կամ անգլերէնով մատջելի են գրադարաներու մէջ:  Հոս կուզեմ միայն անցողակի ակնարկ մը նետել:  Այս մասին հանգամանօրէն և սպառիչ բացատրութիւններ տալու համար՚ հարկ է քանի մը հատոր գիրք գրել:  Գանատայի հնդիկները, որոնք դարերով կտրուած էին հին աշխարհէն, իրենց աստուածը կ՛անուանէին "Մեծ Հոգին" (the Great Spirit the Manitou):  Այսպէս կոչած են նաեւ (Manitoulin Island, Georgian Bay)-ի մէջ:

            Աստուած, մարմին չէՙ, որ հոգի ալ ունենայ.  ուստի մեզի կը մնայ խիստ զգուշութեամբ ու մեծ ակնածութեամբ մտածել և արտայայտուիլ:  Յիսուս ըսած է՚  «Աստուած հոգի է, և իրեն երկրպագողներն ալ պէտք է որ հոգիով ու ճշմարտութիւնով ընեն» Յով. Դ.26:  "Իսկ երբ Ինք ճշմարտութեան Հոգին գայ, ամէն ճշմարտութեան պիտի առաջնորդէ ձեզի. վասնզի ոչ թէ ինքնիրմէ պիտի խօսի, հապա ինչ որ լսէ՚ զայն պիտի խօսի ու գալիքները ձեզի պիտի պատմէ»--Յով. ԺԴ.26:

            Աւելի պատշած պիտի ըլլայ յարաբերիլ և ունկնդրել «Հոգի Աստուծոյ»ին, քան աստուածաբանական պրպտումներ ընել:  Ինչպէս Սբ. Գրիգոր Նարեկացին կը խոստովանի և կ՛ըսէ՚ "Անհասկնալի Աստուած», ինչպէս կարելի կ՛ըլլայ հասկնալ "Հոգին Աստուծոյ»: Այս ըսել չէ, որ ուրանանք Հոգի Աստուծոյն, ոչ երբէք: Այլ՚ ստեղծեՙնք աղօթքի յարաբերութիւն մը Աստուծոյ հետ, որու ընթացքին չՙըլլանք միայն խօսողներ, այլ ըլլանք նաեւ ունկնդիրներ՚ լսելու և իմանալու ինչ որ Հոգին կ՛ուզէ մեզի սորվեցնել, յայտնել և շնորհել:

            Մարդ էակը իր սահմանափակ գիտութեամբն ու ծանօթութիւններովը շատ ջանացած է գիտնալ թէ ի՞նչ է այս "Հոգի Աստուծոյ"ն կամ ո՞վ է Սուրբ Հոգի» կոչուած Իսկութիւնը կամ Անձնաւորութիւնը և անոր յարաբերութիւնը «Որդի Աստուծոյ»ի հետ:     Մարդկային հետազօտիչ միտքը աւելի իր հետաքրքրութիւնը գոհացնելու շարժառիթով մօտեցած է այս նիւթին, քան թէ Աստուածահաճոյ ըլլալու նպատակաւ:  Անցեալի կարգ մը եկեղեցական "հայրապետներն ու աստուածաբանները" աւելի իրենց փառամոլութեան համար ճառած ու գրած են այս նիւթին շուրջ, քան օգտակար ըլլալու համար իրենց հօտի ոչխարներուն:  Տակաւին, հակառակ մեր թեքնոլոճիք հսկայ արշաւին, չենք կրցած գիտնալ՚ թէ ո՞վ է մարդ արարածը, որ կը տեսնենք, կը շօշափենք և գիտակցութեան մէջ կը յարաբերինք իրեն հետ:  Եթէ այսպիսի մարմնաւոՙր էակ մը մեզի խորհրդաւոր առեղծուած մըն է տակաւին, իՙնչ ոտնձգութիւն է ջանալ, պարզ կամ ոչ-պարզ հետաքրքրութեան մը համար խօսիլ և բացատրել Սրբութիւն մը, Աստուածային Էութիւն մը, որ մեզի չէ յայտնուած Իր ամբողջական իսկութեամբ:  Սակայն, Ասիկա չնշանակեր երբեք թէ Սուրբ Հոգւոյն շնորհները, արտայայտութիւնները, և պտուղները չճանչնանք, չսերտենք, և չձգտինք հաղորդակից և ժառանգորդ ըլլալ այս «Հոգի Աստուծոյ»ի շնորհներուն:

            Ամէնագլխաւոր և առաջին քայլը որ հաւատացեալ մը պէտք է առնէ Սուրբ Հոգիի մօտեցման մէջ, գիտնալու է. թէ "Հովը ոՙւր որ ուզէ՚ կը փչէ, և անոր ձայնը կը լսես, բայց չես գիտեր ուրկէՙ կուգայ կամ ուր կերթայ" --Յով. Գ.8:  Հաւատացեալ մը, որքան ալ ըլլայ սրբակեաց, աղօթասէր կամ աստուածաբան, իշխանութիւն չունի սահմանափակելու Սուրբ Հոգիի Գործունէութեան եղանակը, կամ ծիր մը քաշել Անոր շուրջ:  Սուրբ Հոգին տիեզերքի ամէնաազատ և անկաշկանդ ստեղծագործ Հոգին է:  Ի՞նչ է կամ Ո՞վ է այս Հոգին,--մեզի տակաւին ամբողջականօրէն, չէՙ յայտնուած:

            Տեսնենք Սուրբ Հոգւոյ անկախ գործունէութիւնը հեթանոս Կոռնելիոսի տան մէջ:  «Ու երբ Պետրոս այս խօսքերը կը խօսէր, Հոգին Սուրբ իջաւ ամէնուն վրայ՚ որոնք խօսքը կը լսէին:  Եւ թլփատուածներէն եղող հաւատացեալները, որոնք Պետրոսի հետ եկած էին, զարմացան որ հեթանոսներու վրաՙյ ալ Հոգւոյն Սրբոյ պարգեւը կը լեցուէր:  Քանզի կը լսէին անոնցմէ որ ուրիշ լեզուներով կը խօսէին, և զԱստուած կը           փառաւորէին--Առաք. Ժ.44-48: Վերոյիշեալ աննախընթաց դէպքը, որ տեղի ունեցաւ Յոպպէ--ներկայիս՚ Եաֆա--քաղաքի մէջ, անգամ եւս կու գայ փաստելու մոլեռանդ Հրեայ Քրիստոնեաներուն, թէ հասած է դարաշրջանը աստուածային ներգործումի, որ տեղի պիտի ունենայ առանց Մովսիսական օրէնքներու, կամ մարդկային պայմանադրական դաշնագրութեանց:

            Շատ յստակ կերպով դիտենք սկզբնական Հրեայ Քրիստոնեաներու ազգայնականութեան և իրենց հաւատքին:-

1.  Հեթանոս մը՚ քրիստոնեայ ըլլալու համար, նախ Հրեայ դառնալու էր:

2.  Պարտաւոր էր թլփատուիլ:

Յ. Պարտաւոր էր նաեւ հետեւիլ ուտեստեղենի գաւաթներու և ամաններու զանազանութիւնը ընել "քոշէյր":

4. Պարտաւոր էր հետեւիլ Հին Կտակարանի բոլոր օրէնքներուն:

5. Մկրտուիլ Յիսուսի անունով, որ ստանայ Սուրբ Հոգին:

            Տեսնենք ի՞նչ պատահեցաւ Պետրոսին, Յոպպէի մէջ ըրած աւետարանչական շարժման ընթացքին: Ամէնացնցիչ դէպքը պատահեցաւ, երբ Պետրոս Առաքեալ իր բերանը բանալով արտասանեց առաջին խօսքերը.

«Ճշմարտութեամբ կը հասկնամ որ Աստուծոյ քով աչառութիւն չկայ, հապա ամէն ազգի մէջ՚ ան որ Անկէ կը վախնայ ու արդարութիւն կը գործէ, Անոր ընդունելի է»--Առաք. Ժ.34:

            Պետրոս մէկ հարուածով տապալեց Հրեայ Քրիստոնեաներու մոլեռանդ պահանջքները նախկին հեթանոս նորահաւատներէն:  Իսկ գալով Սուրբ Հոգւոյն, որ Հրեայ Քրիստոնեաներ իրենց մենաշնորհը դարձուցած ըլլալ կը կարծէին, շատ զարմացան, երբ տեսան՚ որ հեթանոսները չթլփատուած և չմկրտուած՚ կ՛ստանային Աստուածային այս շնորհը, որ սկսած էր Պէնտեկոստէի հուր փոթորիկով և Հոգեգալուստով:

            Բանանք միասին Առաքեալներէն մեզի աւանդ մնացած Սբ. Գրութիւնները և ջանանք տեսնել անոնց մէջ Սբ. Հոգիէն մեզի խոստացուած շնորհները և բաժին ինկած ժառանգութիւնները:  Պօղոս Առաքեալ, որ երկար տարիներ աշխատեցաւ Կորնթոսի Եկեղեցիին մէջ, կը գրէ իր հոգեւոր զաւակներուն՚ իր հայրական և զարթնեցուցիչ նամակը, որուն 12-րդ գլխուն մէջ սապէս կ՛ըսէ ան. 

«Բայց հոգեւոր պարգեւներուն վրայով չեմ ուզեր, եղբայրներ, որ չգիտցող ըլլաք:  ...Պարգեւները զանազան են, բայց նոյն Հոգին է:  Նաեւ պաշտօնները զանազան են, բայց նոյն Տէրն է: Նոյնպէս ներգործութիւնները զանազան են, բայց նոյն Աստուածն է, որ կը ներգործէ ամէնը ամէն բանի մէջ:  Բայց ամէն մէկուն Հոգւոյն յայտնութիւնը տրուած է օգուտի համար:  Մէկուն հոգիով իմաստութեան խօսք տրուած է, ուրիշին գիտութեան խօսք, նոյն Հոգիին տուած չափովը.  միւսին հաւատք՚ նոյն Հոգիով.  ուրիշին հրաշագործութիւններ, ուիշին մարգարէութիւն, ուրիշին՚ հոգիներու ընտրութիւն, ուրիշին՚ զանազան լեզուներ, ուրիշին՚ լեզուներու թարգմանութիւն:  Բայց այս ամէնը միեւնոյն Հոգին կը ներգործէ, և ամէն մէկուն զատ զատ կը բաժնէ՚ ինչպէս կ՛ուզէ»--Ա Կորն. ԺԲ. 7-11:

            Վերոյիշեալ զմայլելի գրութեամբ, Յիսուսի առաքեալ Պօղոս, մեզի հաւատացեալներս կը խրախուսէ և կը խանդավառէ որ արժանանանք այս պարգեւներէն գէթ մէՙկ հատին:  Որքան բազմազան են Հոգիին պարգեւները և պտուղները:  Միասին կարդանք նաեւ Գաղատ. Ե.22 համարները աղօթաշունչ հոգիով.  «Բայց Հոգիին պտուղը այս է. սէր, խնդութիւն, խաղաղութիւն, երկայնմտութիւն, քաղցրութիւն, բարութիւն, հաւատարմութիւն, հեզութիւն, ժուժկալութիւն.  այսպիսի բաներու դէմ օրէնք չկայ ... Եթէ Հոգիով կ՛ապրինք, Հոգիին համեմատ քալենք:  Սնապարծ չըլլանք՚ մէկզմէկ գրգռելով ու իրարու վրայ նախանձելով»:

            ԺԶ-րդ դարէն մինչեւ ԺԸ-րդ դար, Եւրոպայի, մանաւանդ Անգլիոյ մէջ տեղի ունեցաւ (Puritanic) մաքրակրօն կենցաղավարութեան (lifestyle) շարժում, որուն ընթացքին գոյութիւն ստացաւ լեզուներ խօսելու և Սուրբ Հոգւոյ լեցունութիւնը ստանալու փորձառութիւնը:  Այս անձերը մաքրակրօն և նուիրումով անկեղծ ու Աստուածային սիրով լեցուն անձեր էին:  Այս փորձառութեան հետեւողներուն վնասը այն եղաւ, որ իրենց հոգեկան խանդավառութեան մէջ ծայրայեղութեան գացին և որդեգրեցին մոլեռանդութիւն: Սկսան հաւատալ և հաւատացնել իրենց հետեւորդներուն, որ Սուրբ Հոգւոյ լեցունութեան կամ հասողութեան կնիքը միաՙյն  լեզուներ խօսելով է որ ձեռք կը բերուի:

            Վերոյիշեալ մաքրակրօն և նուիրեալ այս հաւատացեալները, մոռցան  Առաքեալներու Սուրբ Հոգիով գրած ու մեզի մատակարարած խօսքին ամբողջականութիւնը:  Մոռցան Սուրբ Հոգիին պտուղներուն, շնորհքներուն և յայտնութիւններուն բազմերեսութիւնը և զանազանութիւնը, ինչպէս վերը գրուած է:  Եւ դժբախտաբար, բոլոր այդ շնորհքները օրինաչափուած (standardise) դարձուցին միայն լեզուախօսութեամբ:  Ջանացին սահմանափակել Հոգի Աստուծոյ-ին գործունէութեան կերպը ու եղանակը:  Այս դժբախտ մոլեռանդութեան հետեւանքով իրենք զիրենք սեպեցին աւելի սուրբ և Աստուածահաճոյ:  Ու իրենց նման չզգացող և իրենց նման չմտածող մարդիկը՚ մեղաւոր և դատապարտեալ հռչակեցին: Այս պատճառաւ, Ս. Շնորհալին կ՛ըսէ. «Հոգի Աստուծոյ, Աստուած ճշմարիտ» Այսինքն՚ ճշմարտութիւնը մէկ բառի մը մէջ չկայանար, այնպէս ինչպէս Պետրոս       Առաքեալի Հրեայ Քրիստոնեաներուն բարեկամները կը կարծէին, այլ՚ Սուրբ Հոգւոյն արտայայտած բոլոր  շնորհներուն և պարգեւներուն միացեաՙլ հասկացողութեան մէջ: Արեւմտեան քաղաքակրթութեան մէջ մշակութային ըմբռնում մը կայ, որ կ՛ուզէ ամէն ինչ դասաւորուած տեսնել և  կանոնաչափուած (standardize) ընել:  Այս ըմբռնումը իր ազդեցութիւնը գործած է կրօններու հաւատալիքներու--վարդապետութեանց--սահմանումին մէջ եւս:

            ԺԶ-րդ դարէն սկսեալ Բարեկարգութիւն (Reformation) կոչուած շարժումը երբ Սուրբ Գիրքի մեկնաբանութիւնը ազատ հռչակեց անհատին կամքին՚ իր օգուտին զուգընթաց ունեցաւ նաեւ իր վնասակար հետեւանքը:   

          Որ Իջեր Ի Յորդանան Եւ ի Վերնատանն.--

            Կրօնական զգացմունքի և հաւատքի ըմբռնումի տարբերութիւնը Քրիստոնեութեան և ուրիշ հաւատալիքներու վարդապետութիւններու մէջ այն է, որ ուրիշ կրօնքներու հետեւորդներ իրենք կը փնտռեն զԱստուած, մինչդեռ Քրիստոնէութեան մէջ՚ Աստուաՙծ է որ Իր սիրոՙյ Հոգիով կը փնտռէ մարդը: Աւետարաններու պատմուածքներուն մէջ այնպէս կ՛երեւի, որ Աստուած Իր Հոգիին միջոցաւ շարունակ Իր ստեղծած մարդ-արարածը կը հետապնդէ, որ Ինքզինքը յայտնէ անոր:  Այս նպատակաւ է, որ "Հոգի Աստուած" կ՛իջնէ ի Յորդանան և Յիսուսի մկրտութեան պահուն աղաւնիի կերպարանքով կ՛երեւի կարգ մը անձերու, որոնց մէջ կային անշուշտ Յովհաննես Մկրտիչին աշակերտները, որոնք եւս վկայեցին պատահած դեպքը: 

            Թէեւ հեթանոս պատմութեան մէջ արձանագրութիւններ կան, որ կարգ մը իմաստասէրներ և բանաստեղծներ ներշնչում  ունեցած են գերբնական ոյժէ մը, զոր կոչած են մուսայ (Muse), սակայն երբէք արձանագրութիւն չկայ որ Հոգին Աստուած երեւելիՙ կերպարանքով յայտնուած է մարդկութեան, նախ քան Պենտեկոստէի օրը:  

          Եւ Ի Վերնատունն.--

            Ի՜նչ անակնկալ և ի՜նչ ազատ արտայայտութիւն "Հոգի Աստուծոյ"-ին կողմէ:  Աշակերտներ հաւաքուած են իրարու քով և միահամուռ կ՛աղօթէն ու զիրար կը քաջալերեն և կը խրախուսեն՚ երբ յանկարծ սաստկաշունչ փոթորիկի նման հով մը կը սարսէ վերնատունը և իւրաքանչիւր հաւատացեալի վրայ կ՛երեւի կրակի բոց  մը լեզուի նման: 

            Այս անգամ "հոգի Աստուած" չ՛առներ աղաւնիի կերպարանք, այլ կրակի նմանութիւն:  "Զի հողմ ու կամի շնչէ, և զձայն նորա լսես, այլ ոչ գիտես ուստի գայ կամ յո երթայ"  Յով. Գ.8:      Որքան ազատ և անկաշկանդ է Սուրբ Հոգւոյն գործունէութեան ձեւն ու եղանակը:

            Այս պատճառաւ էր, որ չուզեցի բացատրութիւն մը տալ "Հոգի Աստուծոյ"-ի մասին, որովհետեւ անբացատրելի է ու անգուշակելի:  Կարելի չէ սահմանում մը կամ օրինագիծ մը տալ Սուրբ Հոգւոյն մասին, որովհետեւ բացարձակ անկախ է և անկերպարան՚  մարդկային ըմբռնումով:  Կարելի՞ է արդեօք, անուշահոտ խունկի մը, քուլայ քուլայ բարձրացող ամպանման ծուխը մեր ուզած ձեւին կամ կերպարանքին նմանցնել:  Ոչ երբէք:  Նոյնպէս և Սուրբ Հոգին չենք կրնար օրէնքի կամ կանոնի ենթարկել և ըսել, որ Սուրբ Հոգին սապէս կը գործէ կամ նապէս չի կրնար գործել:

            Դժբախտաբար, բոլոր դարերու ընթացքին, ու նաեւ ներկայ դարուս դժուարութիւնը այն հաւատացեալներուն հետ է, որոնք կը կարծեն, թէ Սուրբ Հոգին ստացած են, որովհետեւ լեզուներ խօսած են աղօթքի մը ընթացքին:  Այս անուշիկ հաւատացեալները չեն կրցած թափանցել Սուրբ Հոգւոյն զօրութեան՚ թէ որքաՙն  անկախ է Հոգին, և չի կրնար մարդոց կողմէ կաշկանդուած գործել...:  "Հովը ուր որ ուզէ կը փչէ, և անոր ձայնը կը լսես, բայց չես գիտեր ուրկէ կուգայ կամ ուր կերթայ":  Հաւատացեալներ երբ վերոյիշեալ համարը կարդան՚ "բայց չես գիտեր" նախադասութիւնը չեն տեսներ:   Կրկին, կուզեմ խոնարհաբար ըսել որ «Եՙս ալ չեմ գիտեր»:

          Եւ Լուսաւորեցիր Զիս.--

            Մարդիկ այսօր ալ շփոթած են կարծելով, թէ լուսաւորուիլը գիտութիւն ամբարել է:  Շատ բան գիտնալը լուսաւորուած ըլլալ չէՙ երբէք...:  Մարդիկ կրնան ոսկիէ լուսահեղ պալատներու մէջ ապրիլ և ադամանդեայ սալայատակուած գետնի վրայ կոխել. իսկ եթէ Հոգիի լոյսը չունին և բարոյական խաւարի մէջ կ՛ապրին՚ ոսկին և ադամանդը երկաթէ և խճաքարէ տարբերութիւն չեն ունենար:  Այս է վիճակը ներկայ քաղաքակրթութեան:

            Ունինք գիտական ամենայառաջադէմ ու կատարելագոյն գործիքները --հեռատեսիլը և համակարգիչը (computer):  Սակայն ի՞նչ յայտագիրներ և գիտելիքներ կը հրամցուին մեզի:  Ունինք ամենարդիական մեքենաներ, և միլիոնաւոր ծառեր կը կացինահարուին ու կ՛իյնան՚ թուղթի գործարաններու անկուշտ որովայնը լեցնելու.  սակայն, ի՞նչ կը տպագրուի այդ թուղթերուն վրայ:  Սուտեր, որպէս անձի, իշխանութեան կամ ապրանքի փրոփականտի համար:  Ծանուցումներ, որպէս խաբէութիւն, կեղծիք և անպատկառութիւններ՚  որպէս արուեստ և մշակոյթ:

            Այս պատճառաւ է որ Ս. Շնորհալին կ՛ըսէ. "զիս լուսաւորեցիր":  Իր փորձառութեան մէկ նմոյշն է, որ կ՛արձանագրէ հոս:  Զի, մի միայն լոյսով է որ մասնագէտներ կը զանազանեն արժէքաւորը անարժէքէն կամ նուազ արժէքաւորէն:  Հայ հաւատքի տիտան Շնորհալին կը փափաքի որ իր ազգակիցները հաւաքեն արժէգաւոր  գիտութիւնը, հետեւաբար, ան իր ազգը կ՛առաջնորդէ դէպի լոյս, դէպի լոյս ճշմարիտ, և դէպի Աստուածայիՙն  Լոյսը:

          Մկրտութեամբ Սուրբ Աւազանին.--

            Ներկայ դարու հարուստ ճոխութեան մէջ Սուրբ մկրտութեան  խորհուրդը փոխակերպուած է ուտելու և խմելու խնճոյքի:  Հոգեկան սրբութենէ դարձած է՚ որկորի և ստամոքսի գոհացում:  Սխալ չեմ ուզեր հասկցուիլ:  Չեմ ուզէր ըսել որ Ս. Մկրութեան արարողութիւնները սուգի վերածուին, այլ ձգտիՙնք որ այդ Աստուածային խորհրդակատարումը չմոռցուի:  Վերոյիշեալ երկու պարագաներու ներդաշնակութեան մէջ կը կայանայ ուղիղ գիծը սրբութեան և ուրախութեան:

            Մկրտութեան խորհրդակատարումը Յիսուսի Մկրտութեամբ չէՙ սկսուած:  Այս խորհուրդը շատ հին է և կարեւոր կրօնքներու մէջ կը գործադրուէր:  Մկրտուող անձերը կը հաւատային, որ ջուրը կը մաքրէ զիրենք, կը քաւէ իրենց մեղքերը և յարաբերութեան մէջ կը դնէ զիրենք Աստուածութեան հետ, որուն միջոցաւ կ՛արժանանան յաւիտենական կեանքին:  Աւազանի ջուրին մէջ դաղուիլ և դուրս ելլելը նշան էր երկրորդ ծննդեան և յարութեան:

            Այս չի նշանակեր թէ Յիսուս հին կրօնքներու մէկ խորհուրդն է որ    առաւ և իւրացնելով սրբագործեց կամ Իրը ըրաւ զայն: Յիսուս ոՙչ թէ հեթանոս կրօնքներու մէկ խորհրդանիշը գործածեց, այլ հեթանոս մոգերն ու բանաստեղծ իմաստասէրները կրցած էին իրենց տրուած աստուածային յայտնատեսութեամբ, աղաւաղեալ կերպով տեսնել աստուածային ճշմարտութ- իւններէն կարգ մը մարգարիտներ, որոնց գլխաւոր յայտնութիւնը Ինքն էր՚ Յիսուս Ճշմարիտ:

            Չմոռնանք երբէք, որ այս հեթանոս կարծուած մոգերն էին, որ տեսան Աստուածայայտնութիւնը երկինքի աստղին մէջ ու եկան երկրպագեցին Բեթղեհէմի տան մէջ եղող Մանուկը՚ առանց ոևէ կերպով կասկածելու...:  Կ՛ուզեմ շեշտել, թէ հեթանոս կարծուած հաւատքին մէջն ալ կար առաքինութիւն, ճշմարտութիւն և սրբութիւն:  Նոյնիսկ Յիսուս զարմանք յայտնեց        Հռոմայեցի հարիւրապետին արտայայտած հաւատքին և Իր կնիքը դրաւ՚ ըսելով. «Իսրայէլի մէջ իսկ այսպիսի հաւատք» չէ տեսած:

       &